Zicht op shi'ieten

NOG ALTIJD wordt ieder jaar door de shi'itische gemeenschap op intense wijze de slag bij Kerbala herdacht. In het jaar 680 werd bij deze plaats, die nu in Irak ligt, de opvolgingsstrijd na de dood van de profeet Mohammed definitief beslist in het nadeel van de aanhangers van Ali, neef...

Uiteraard vormt deze identificatie met het lijden en sterven van de in de veldslag omgekomen Hoesein, de kleinzoon van Ali en volgens de shi'ieten de wettige opvolger van Mohammed, een mooi onderwerp voor sensationele fotoreportages. Voor velen zijn de shi'ieten immers een onbekende en angstaanjagende groepering binnen de islam en soms wordt de hele islam zelfs met het shi'isme gelijk gesteld. De kennis van het shi'isme reikt vaak niet verder dan het Iran van ayatollah Khomeini en de fatwa tegen Salman Rushdie.

De shi'ieten vormen in de islamitische wereld een kleine, maar spraakmakende minderheid die pas sinds de islamitische revolutie in Iran en de Libanese burgeroorlog met zijn zelfmoordaanslagen tegen Israëlische, Amerikaanse en Franse doelen, bekendheid heeft gekregen in het Westen. Er is in het buitenland inmiddels een stroom aan literatuur over het shi'isme op gang gekomen; pas onlangs is in Nederland een eerste algemene inleiding verschenen van de hand van de in Leiden docerende iranist en islamoloog Johan ter Haar.

Zijn doel is een algemeen publiek een eerste kennismaking met het shi'isme te bieden aan de hand van een aantal sleutelbegrippen. Hij heeft zich daarbij beperkt tot de godsdienst, tot wat shi'ieten als gelovigen beweegt, wat ze geloven en hoe ze aan hun geloof uitdrukking geven. Alleen als het noodzakelijk is zaken te verduidelijken, zoals bij de beschrijving van het shi'isme in Iran en de invloed van het Iraanse model op de overige shi'itische gemeenschappen, haalt hij de politieke ontwikkelingen erbij.

Achtereenvolgens komen uiteenlopende onderwerpen aan de orde als de interpretatie van de koran en de andere heilige geschriften, de shi'itische scholastiek, filosofie en mystiek. Steeds legt Ter Haar kort en bondig uit wat de desbetreffende begrippen voor shi'ieten betekenen en in hoeverre dit overeenkomt of verschilt met de sunnitische islam, de stroming waartoe de meerderheid van de moslims behoort.

Ter Haar maakt duidelijk hoe zowel de sunnitische als de shi'itische islam het resultaat is van een groeiproces van enkele eeuwen, waarbij zij als loten van dezelfde stam op een aantal punten in een andere richting zijn gegroeid. Een typerend voorbeeld is de functie van de imam, die in shi'itische ogen onfeilbaar is en tot taak heeft de juiste interpretatie van Gods wil, zoals die door Mohammed is verkondigd, aan de mensheid over te brengen. Omdat de imam al enkele eeuwen 'verborgen' blijft voor de mensheid, zijn het de de geestelijken die de leiding hebben overgenomen en als zijn plaatsbekleder kunnen optreden. Dit is de reden waarom in Iran de geestelijkheid zo'n macht heeft kunnen verwerven op religieus en politiek gebied.

Een ander, meer tot de verbeelding sprekend verschil tussen sunnieten en shi'ieten, is te vinden in het huwelijksrecht. De shi'itische islam kent het fenomeen van het zogenoemde tijdelijk huwelijk: de mogelijkheid bestaat een wettig huwelijk te sluiten voor een tevoren overeengekomen periode en tegen een eveneens tevoren overeengekomen bedrag, te betalen aan de vrouw. Daarom wordt dit tijdelijk huwelijk zowel door sunnieten als door niet-moslims vaak als een gelegaliseerde vorm van prostitutie afgedaan.

Vóór de invoering van de islamitische republiek in Iran was dit type huwelijk grotendeels in onbruik geraakt en werd het over het algemeen afgekeurd, maar de hedendaagse machthebbers doen hun best de bevolking te overtuigen van de grote waarde van deze instelling. Het tijdelijk huwelijk wordt door hen geprezen als het antwoord van de islam op de in het Westen vaak gehoorde roep om een proefhuwelijk.

Het zou de jeugd die biologisch wel, maar psychologisch en maatschappelijk nog niet toe is aan een vaste verbintenis, de gelegenheid geven zich voor te bereiden op een permanent huwelijk. Het tijdelijk huwelijk wordt dan ook gepropageerd als een overtuigend bewijs van de superioriteit van de islam boven de westerse, christelijke dan wel seculiere cultuur.

Over het algemeen werkt Ter Haars feitelijke benadering verhelderend en is het een verademing wat meer over de kern van de shi'itische islam te lezen zonder meteen meegesleurd te worden in discussies over de fatwa tegen Rushdie of de ernst van de situatie in Iran. Maar af en toe is zijn puur godsdienstige benadering niet genoeg en zou de lezer meer willen weten over een bepaald onderwerp.

Zo beschrijft hij de verhouding tussen geestelijkheid en politiek, en laat hij zien hoe de visie van Khomeini op de rol van de geestelijkheid de dominerende visie in Iran is geworden en uiteindelijk in de grondwet is opgenomen. Lang niet alle vooraanstaande geestelijken deelden deze visie, maar Khomeini wist de revolutie naar zijn hand te zetten.

Je gaat je nu afvragen in hoeverre de islamitische republiek Iran een produkt van het shi'isme is of het produkt van Khomeini is geworden. Het antwoord op deze vraag valt buiten de door Ter Haar gestelde vragen, maar is minstens even belangrijk om een goed beeld te krijgen van de hedendaagse shi'itische gedachten over staat en politiek.

Charles Schoenmaeckers

Johan ter Haar: Volgelingen van de imam - Een kennismaking met de sji'itische islam.

Bulaaq, Amsterdam; ¿ 36,50.

ISBN 90 5460 008 X.

Meer over