Zeventien jaren die Egypte schokten

Zelfs een terloopse blik op het borstbeeld van de Egyptische farao Achnaton is voldoende om het ongewone te zien. De onverwacht volle lippen en de scheve, Aziatisch aandoende ogen geven het gezicht van de vorst een expressiviteit die nieuw was en later ook zo niet meer voorkwam....

We hebben hier dan ook te maken met een revolutionair. Achnaton was een heerser die, zo'n 3350 jaar geleden, brak met de traditionele Egyptische kunst, en vooral: met de godsdienst. Het duizenden jaren oude veelgodendom ruilde hij in voor de cultus van één god: Aton, de zonneschijf.

Een wonderlijke episode brak aan, een eldorado voor egyptologen, zeker voor dr. Rita Freed, conservator bij het Museum of Fine Arts in Boston. Vijf jaar geleden begon zij met de samenstelling van een expositie over het tijdperk-Aton. Van overal in de wereld bracht ze stukken bij elkaar, en toerde ermee door de Verenigde Staten.

Die tentoonstelling is nu hier, in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden, onder de titel Farao's van de zon. Leiden zal de enige Europese stad zijn waar de expositie te zien is. De komst ervan is de danken aan het zelfbewustzijn van het RMO. Toen Freed haar expositie samenstelde, wilde ze dolgraag bepaalde stukken uit de beroemde RMO-collectie hebben. Welnu, dat kon, mits de tentoonstelling dan ook naar Leiden zou komen.

De periode die daar zichtbaar is gemaakt, begint bij Achnatons vader, Amenhotep III, die regeerde van 1390 tot 1353 voor Christus. Egypte maakte een periode van ongekende bloei door: zijn macht rijkte tot aan Perzië en diep in Nubië. Het geld stroomde binnen. Farao's hoefden zich niet meer in de srtijd te storten; zij konden zich ongehinderd bezighouden met grote bouwwerken, uiteraard met veel beelden van henzelf daarin.

Het streven naar zelfverheerlijking gold ook zeker Amenhotep. Mede om de steeds machtiger wordende priesterkasten de baas te blijven, ging de farao zijn eigen goddelijkheid benadrukken. En die goddelijkheid werd steeds meer Aton, een al langer bestaande verschijningsvorm van de zonnegod. Aton werd afgebeeld als een enkele zonneschijf, verder niet.

Amenhoteps zoon Amenhotep IV, die in 1353 de troon besteeg, trok de consequenties uit zijn vaders opvattingen. Hij ging zich Achnaton noemen: 'hij die nuttig is voor Aton'. En in zijn vijfde regeringsjaar verliet hij de koningsstad Thebe met zijn machtige priesters in het tempelcomplex van Karnak, dat vooral aan de traditionele nationale god Amon was gewijd.

Achnaton bouwde een compleet nieuwe hoofdstad, Amarna, halverwege Thebe en het huidige Caïro, die volledig aan Aton was gewijd, als enige god. Wie die god wilde eren moest de koning eren en ook wel de koningin, de schone Nefertiti. Zij heeft waarschijnlijk een aantal jaren naast Achnaton als farao op de troon gezeten.

Achnaton stierf na zeventien jaar koningsschap. De bevolking - er hebben veertigduizend mensen gewoond - trok weg uit Amarna. De nieuwe godsdienst had onder hen nooit diep wortel geschoten, onder meer omdat de Aton-religie niets onderwees over het leven na de dood.

Goede troonopvolgers ontbraken. Machtige ambtenaren als de vizier Aye en de generaal Horhemheb, die gruwden van Achnatons fixatie op Aton en zijn verwaarlozing van aardse zaken, schoven een negenjarig prinsje naar voren: Toetanchamon. Het koninklijke jongetje ging in Thebe wonen en maakte een begin met het terugdraaien van Achnatons revolutie, een proces - inclusief verwoesting van Amarna - dat werd voltooid nadat Toenachamon in 1322 stierf en Aye en later Horhemheb zelf de troon bestegen.

Toch werd niet alles teruggedraaid. Nog lange tijd was de kunst uit de tijd van Achnaton zichtbaar. Die was veel zwieriger dan de statische kunst uit de eeuwen daarvoor - volle lippen en scheve ogen waren inderdaad een handelsmerk, evenals brede heupen. Ander kenmerk: veel aandacht voor het afbeelden van de natuur.

Van dit laatste is in Leiden een mooi voorbeeld te zien: een stuk van een paleisvloer uit Amarna met moerasplanten erop geschilderd. Het fragment staat in een van de vier zalen van de expositie, de koningszaal, die geheel wordt gedomineerd door een maquette van Amarna. Er zijn veel reliëfs met Achnaton en anderen die de zon aanbidden of zich erin koesteren.

De laatste van de vier zalen is gewijd aan de contrarevolutie. Het vertrek wordt gedomineerd door de meer dan levensgrote zittende beelden van een andere hoge ambtenaar, Maya, en diens vrouw Merit. Dit waren de beelden van het RMO die Freed zo graag wilde hebben voor haar expositie. Opvallend stuk in deze zaal is ook een prachtig vaasje met koningsnamen erop. Die van Achnaton is zorgvuldig weggehakt. Een schrille tegenstelling met het twee meter hoge borstbeeld van de farao elders op de expositie.

Achnaton, Nefertiti en Toetanchamon zijn de drie farao's naar wie de expositie in de titel verwijst. Je kunt je afvragen waarom Amenhoteb III er niet bij is - die was toch veel meer een farao van de zon, althans de zonneschijf, dan Toetanchamon.

Hoe het ook zij, Farao's van de zon is een fascinerende expositie. Ze maakt goed duidelijk hoe schokkend Achnatons ketterij voor Egypte is geweest.

Meer over