Zendeling Zalm verdient weinig respect

De machtspositie van minister Zalm reikt niet verder dan het Binnenhof. In Europa heeft hij met zijn boekhoudkundige zendingsdrift weinig invloed en heeft zijn solistische arrogantie de Nederlandse schatkist tientallen miljoenen gekost, constateert Rinus van Schendelen....

Volgens Machiavelli moet een politicus populair noch gehaat zijn want anders gaat hij ten onder aan inhalige vrienden dan wel wraakzuchtige vijanden. Een politicus moet, tussen populariteit en haat in, worden gevreesd of, als klassiek synoniem, gerespecteerd om zijn machtspositie die vrienden en vijanden op afstand houdt. Volgens Machiavelli moet Gerrit Zalm zich zorgen maken. Binnenslands is hij wel populair op straat, maar al minder bij het oplettende publiek. Economen honen hem onbevreesd om zijn opeenstapeling van fouten', trage leervermogen' en gebrek aan kennis van de literatuur'.

In Den Haag heeft hij vooral vijanden. In zijn VVD staat hij bekend als arrogant solist, die via twee kabinetsformaties in één jaar vele rivalen onschadelijk en verbitterd maakte. De nieuwe fractie schaart zich nu achter haar kopman Van Aartsen, die zich vrijmoedig als nieuwe liberale leider presenteert. De regeringsfracties CDA en D66 hebben Zalm leren wantrouwen; andere fracties deden dat al eerder. Zijn bemoeizucht als (opnieuw) minister van Financiën maakt hem bij vele bewindslieden gehaat maar ook, waar zij berust op de Comptabiliteitswet en dus op macht, enigermate gerespecteerd.

Op het Europese speelveld mist hij zo'n machtspositie. Hooguit kan hij bij enkele dossiers in de ministerraad met een veto dreigen. Verstandig is dat zelden, want ministers van andere landen kunnen hem gemakkelijk terugpakken op andere dossiers. Hier moet Zalm respect verdienen met invloed. Arrogant solisme moet dan plaatsmaken voor diplomatieke coalitievorming. Kan hij dat? Sinds 1994 heeft hij, kort onderbroken in 2002, acht Europese ervaringsjaren. De resultaten zijn pover. Neem zijn befaamde campagne van 1995 tot 1999 om de Nederlandse nettobetaling aan Brussel per 2002 met ongeveer 600 miljoen euro (1,3 miljard gulden) lager te krijgen dan de bedoeling was. Dus: minder méér' betalen. Die nettobetaling is het verschil tussen afdrachten aan en ontvangsten (subsidies) uit Brussel; ons land zou per hoofd van de bevolking het meest bijbetalen. Zalm dreigde met een veto over de meerjarenbegroting 2000-2006, vast te stellen in Berlijn 1999, als die verlaging er niet kwam. In de aanloop moesten andere ministers hun financiële Raadsdossiers met een veto tegenhouden.

Met zijn bewijsvoering oogstte Zalm hoon in Europa en met zijn chantagepolitiek haat. Dankzij de Duitse voorzitter Schröder kreeg hij, voor de lieve vrede, die 600 miljoen euro. Niet als structureel bedrag, maar bijeengelapt met wat minder afdracht en wat meer subsidies. Heeft Zalm gewonnen? De echte afrekening van Berlijn' houdt hij strikt geheim, dus vermoedelijk scoorde hij een fopspeen. De Commissie, uitgedaagd door Zalm, controleerde inmiddels onze bestedingen uit het Sociaal Fonds en heeft al 157 miljoen euro als boete teruggehaald; een tweede som volgt nog. Extra kosten voor de nieuwe lidstaten en minder landbouwsubsidies plaatsen Nederland nu weer ruim op kop als nettobetaler. Scoort Zalm? Deze maand was er ook het negatieve Hofarrest ('Bosal') over zijn fiscale bevoordeling van binnenlandse bedrijfsdeelnemingen. Jaarlijkse kosten voor de belastingbetaler: 1,6 miljard euro en, na Haagse noodwetgeving, ruim 500 miljoen euro.

In 2001 bracht Zalm ons land ook bovenaan op de straflijst ('Primarolo') van fiscaal sjoemelende landen. Zijn tussentijdse opvolgers Hoogervorst en Van Eijck toonden snel beterschap. Nu is er dan Zalms veldtocht tegen Frankrijk en Duitsland voor hun vermeende overtreding van de spelregels van begrotingsdiscipline. Hij wil de kwestie voor het Hof brengen. Wint hij daar? Dat is twijfelachtig, want die spelregels, met Zalms instemming bijgesteld in 1997, zijn niet eenduidig.

Zalm heeft een dubbele handicap. Ten eerste is hij geen econoom maar een boekhouder. Als econoom zou hij niet mekkeren over onze nettobetaling. Want onze zeer open economie profiteert van Europa met een gigaveelvoud van die bijbetaling en aan die Franse bestedingen verdienen ook wij.

Ten tweede is hij geen politicus maar een zendeling. Als politicus zou hij geen Heilige Oorlog voeren over zijn ingebeeld gelijk bij fiscaliteit of spelregels, maar intelligent spelen en eens scoren. In Europa, waar niemand een vaste machtspositie heeft, moet hij invloed opbouwen: steun winnen bij Commissie, Europees Parlement, andere lidstaten en vele spelers daaromheen en dat alles diplomatiek want anders verlies je zeker.

Waarom schoolt minister Brinkhorst van Economische Zaken Zalm niet tot econoom en minister De Hoop Scheffer van Buitenlandse Zaken hem niet tot diplomaat? De binnenlandse situatie geeft het antwoord: zij staan hier in de houding bij comptabele Zalm. Waarom corrigeren zijn eigen ambtenaren hem niet? Velen op Financiën zijn nogal hautain over Europa en Zalm werkt liefst met kliekjes bevriende ambtenaren. Slechts onder Hoogervorst en Van Eijck kregen de ambtenaren met verstand van Europa de ruimte. Waarom corrigeert de Tweede Kamer hem niet? Omdat de meeste partijen zijn boekhoudkundige zendingsdrift in Europa steeds steunden.

Intussen wordt Zalm nauwelijks gerespecteerd in Europa. Weinig vrienden, veel vijanden. Hij verzamelt fopspenen, boetes en nederlagen, ten laste van de burgers. Laat hij straks president Wellink van De Nederlandsche Bank opvolgen!

Meer over