Zelfs het vieste beest heeft een leuke kant

Tom Hakbijl, entomoloog in Naturalis, heeft een passie voor akelige wriemelbeestjes. 'Een poes is er niets bij.'

Brrr, insecten. Bah, eng, vies. Tom Hakbijl moet er hartelijk om lachen. En begint meteen maar over een van de smerigste geleedpotigen van allemaal. 'De oprolpissebed is echt een van mijn lievelingsdieren. Hij kan zich oprollen tot een volmaakt bolletje, waarbij al zijn schildjes precies in elkaar passen. Als je hem in je handpalm legt en je wacht een tijdje, dan zie je iets prachtigs. Dat koppie komt dan tevoorschijn om te kijken of de kust veilig is. Heel voorzichtig komen dan de pootjes tevoorschijn, die voelsprietjes...'

'En laten heel veel mensen daar nou een afkeer van hebben. Er is enorm veel onbegrip over insecten. Een rare, irrationele weerzin tegen deze doodonschuldige, nietige diertjes. Kijk, ook ik vind het vreselijk om door een wesp te worden gestoken. Maar veel vaker is onze angst voor insecten volstrekt irrationeel.'

'Neem nou de vlieg. Vies beest, denken de meeste mensen. Het ene moment zit hij op poep, en het volgende op je slagroomsoesje: dat is niet goed. Maar kijk ook eens wat hij tussendoor doet. Hij maakt zich schoon. En niet zo'n beetje. Zijn pootjes worden gevouwen, zijn kopje draait en draait, want al die kleine zintuigjes moeten schoon. Daarna begint hij met zijn achterpootjes, zijn lijfje, zijn vleugeltjes. Een poes is er niets bij. Zo kun je ook naar een vlieg kijken.'

'De achtergrond van die diepe, irrationele weerzin tegen insecten is cultureel. Een neergelegd taboe. En een typisch westers verschijnsel ook: elders zijn insecten een lekkernij. Het gaat terug op het Oude Testament, dat de weerzin tamelijk precies beschrijft. Een gruwel, heet het in Leviticus. En al zijn we allang niet meer zo kerkelijk, het is net of we ons daar nog steeds naar gedragen.'

'Het kan ook anders. Neem het lieveheersbeestje. Een roofinsect, maar tegenwoordig worden ze zelfs ingezet als symbool tegen zinloos geweld! Dat is toch wel sterk. Maar het is ook verklaarbaar. In Europa werd onze cultuur beïnvloed door de Germaanse cultuur. In de Germaanse mythologie speelt het lieveheersbeestje een belangrijke rol. Men zag het insect als intermediair tussen mensen en Freya, godin van vruchtbaarheid en seksualiteit. Dat beeld is het Christelijke geloof in getrokken: het ging over naar Maria. Het lieveheersbeestje had net zo goed mariabeestje kunnen heten, net als in andere landen: ladybird, Marienkäfer.'

'Bij papiervisjes zie je ook weer die basisweerzin. Veel mensen vinden ze vies. Onbegrijpelijk, want het zijn zulke prachtige dieren. Ze zijn net als vlinders helemaal beschubd, en hebben die prachtige, ranke antennes die alle kanten op kunnen buigen. Misschien danken ze hun slechte naam aan het feit dat ze nogal eens vallen: dan vind je er een in je keukenkastje, in een bord of zo. Daar kunnen ze niet uit. Ze hebben klauwtjes, geen zuignapjes. Zelfs een glad schoteltje komen ze niet meer uit.'

'Als je er eentje hebt gezien, heb je er ongetwijfeld veel meer in huis. Al snel meer dan de helft van de mensen in een modern huis met centrale verwarming heeft ze inmiddels wel ergens achter de plint. Tja, als je toevallig een ets van Rembrandt hebt hangen is dat vervelend, maar die weerzin... dat is toch van een andere orde. Ik heb ze ook in huis, maar in al die tijd heb ik maar aan één boek een klein beetje vraat gehad, en dan nog wel aan één bladzijde. Als je boeken stijf in het gelid staan, komen ze er echt niet tussen. Of je zet je boeken op een metalen plank: daar komen ze niet tegenop.'

'Ik heb ze rondlopen - dat was niet de bedoeling - en ik houd ze in vazen. Ik wil weten hoe die beesten leven. En, dat ook, hoe je ervan af kunt komen. Want je kunt ze ook onderzoeken om ze het leven zuur te maken. Geregeld gebeurt het dat iemand een remedie tegen de visjes heeft bedacht. Dan ga ik dat testen. En dan werkt het niet. Een tijdje terug had iemand bedacht dat je glasgrit op de bodem van de kast moest leggen. Geen ireëel idee - die beesten zouden zich lelijk openhalen. Maar dat gebeurt dus niet. Ik heb ze er honderd keer overheen laten lopen: niets aan de hand.'

'Als je er echt van af wilt komen... tja, dan is het totale oorlog. Maar eerst moet je je afvragen: heb ik nu echt een heel bijzondere verzameling kunst of antieke boeken waarvan echt íedere bladzijde ertoe doet? Zo niet, dan kun je beter volstaan door de omstandigheden slechter voor ze te maken. Niet je was ophangen in dezelfde ruimte als waar de cv-ketel staat bijvoorbeeld. Warm en vochtig, dat vinden ze geweldig. Maar zet ze middenin de kamer in de droogte, en ze gaan dood.'

'Als je zo'n beestje tegenkomt, moet je hem eigenlijk eens op een papiertje zetten. Een van hun attracties is dat ze schitterend over papier kunnen klimmen. Als hij de rand bereikt, schiet hij zo mooi de hoek om. Enorm soepel, en razendsnel he? Ik kan iedereen aanraden dat eens te doen, om die dieren ook eens op die manier te bekijken. En als het beter weer is, een oprolpissebed in je hand leggen.'

DE YUK FACTOR LATE NIGHT SHOW

Raamsteeg2 presenteert in samenwerking met Naturalis en De Volkskrant: De Yuk Factor Late Night Show. Over insecten, poeptransplantaties, walgelijke raps en boekpassages, virussen en de morele walging van nieuwe technologieën. Met als gast onder anderen Tom Hakbijl. Vrijdag 22 maart, Raamsteeg 2 Leiden, 20 uur.

Reserveren en informatie: raamsteeg2.nl.

undefined

Meer over