Zeg nou maar twintig-een tegen uw 21

In de meeste talen zeg je 'twintig-een'. Maar in bijvoorbeeld Nederlands en Duits is het omgekeerd. Dat kan lastig zijn bij het leren rekenen....

Als Britten '21' hardop uitspreken, zeggen ze letterlijk 'twintig-een': 'twenty-one'. Bij getallen boven de twintig, hoor je in het Engels dus eerst de tientallen en dan pas de eenheden. In vrijwel alle, ruim vijfduizend talen die de wereld rijk is, worden getallen boven de twintig in deze 'Engelse' volgorde uitgesproken.

Het Nederlands doet dat andersom. Wij noemen eerst de eenheden en dan pas de tientallen: 'een-en-twintig'. Als sprekers van een Germaanse taal deden we dat al eeuwen voordat we in 1522 Arabische cijfers begonnen te gebruiken; het moment waarop dat verschil in uitspraak zichtbaar werd.

Toch zijn er nu nog maar weinig talen die de Germaanse volgorde toepassen. Het Engels schafte hem af vanaf de zestiende eeuw. Deze spreekwijze komt nog wél voor in het Arabisch, een paar Slavische talen, het Deens en het Noors. En natuurlijk in het Duits.

In Duitsland stelt hoogleraar wiskunde dr. Lothar Gerritzen nu voor ook in het Duits de getallen boven de twintig andersom te gaan uitspreken: 'einundzwanzig'wordt dan 'zwanzig-eins'. Op het symposium Das deutsche Zahlenaussprechsystem, gehouden op 19 januari aan de Ruhr-universiteit in Bochum, bespraken wiskundigen, pedagogen, psychologen en kinderpsychiaters voordelen en consequenties van zo'n omkering.

De Germaanse telwijze leidt tot problemen, stelt Gerritzen. Sommige kinderen vinden dat achterstevoren uitspreken van getallen verwarrend, met het gevolg dat ze moeite hebben met (leren) rekenen. Vooral allochtone basisschoolleerlingen komen in de knoei, omdat de uitspraak in hun moedertaal overeenkomt met de Engelse methode.

Maar ook in de volwassen wereld veroorzaakt de Germaanse volgorde problemen, volgens Gerritzen. Namelijk wanneer persoon euro een getal noemt, dat persoon B moet verwerken. Daarvan zijn legio voorbeelden: bij het toepassen van telefoonnummers, huisnummers, gironummers, afrekeningen ontstaat makkelijk verwarring. Draait de luisteraar daarbij, als gevolg van de achterstevoren-uitspraak, abusievelijk tiental en eenheid om, dan kan dat geld kosten. Al die kleine bedragjes bij elkaar opgeteld, vormen een behoorlijke som gelds en dat is slecht voor de economie, concludeert Gerritzen.

Die redenering kun je ook toepassen op het Nederlands. Dat zou betekenen dat wij 'twintig-een' moeten zeggen, in plaats van 'een-en-twintig'. Zouden we inderdaad gebaat zijn bij die omkering? Leren kinderen die de Engelse uitspraakvolgorde hanteren, bijvoorbeeld makkelijker wiskunde? Het aan de Universiteit Utrecht verbonden Freudenthal Instituut onderzoekt het wiskundeonderwijs, beginnend op de basisschool. Dr. Marja van den Heuvel-Panhuizen is er gespecialiseerd in reken-wiskundedidactiek.

Zij verwijst naar internationale vergelijkende studies zoals het Programme for International Student Assessment (PISA). Op die wereldranglijst van wiskundescores doen Duitse leerlingen het niet best. Zoekt het land daarvoor een oorzaak, dan is de uitspraak van getallen een makkelijke zondebok, vermoedt ze.

Van den Heuvel gelooft echter niet dat die magere Duitse score samenhangt met het telsysteem. 'Nederland scoort bij diezelfde onderzoeken goed, en wij noemen ook eerst de eenheden en dan pas de tientallen.'

Toch valt niet te ontkennen dat die volgorde van uitspreken invloed kan hebben, aldus Van den Heuvel. Boven aan de PISA-lijst prijken Japan en Korea. In hun talen is de tientallige opbouw van het telsysteem veel doorzichtiger dan bij ons. Letterlijk vertaald, zeggen ze 'een-tien-een'voor '11', en 'twee-tien-twee'voor '22'.

'Dat zou inderdaad makkelijker kunnen zijn bij het rekenen', veronderstelt Van den Heuvel. Maar van invloed op hun scores is zeker ook dat Oost-Aziatische kinderen van huis uit enorm worden gemotiveerd en dat de kwaliteit van het onderwijs erg goed is.

Het instituut onderkent dat Nederlandse probleemleerlingen inderdaad soms fouten maken in de volgorde van de cijfers. Ze schrijven bijvoorbeeld '18' als ze '81' bedoelen. Als je echter de uitwerking van zo'n som op hun kladpapier erbij haalt, blijkt de uitkomst ervan wel degelijk '81' te zijn; bij het noteren worden ze blijkbaar in verwarring gebracht door de mondelinge uitspraak van getallen.

Het Freudenthal Instituut gelooft echter niet dat deze leerlingen daardoor op termijn inderdaad slechter zullen rekenen. Een verandering in de alledaagse uitspraak van getallen is dan ook niet nodig, vindt Van den Heuvel.

Lothar Gerritzen zucht eens diep. Hoewel hij in universitaire kring veel bijval oogstte, kreeg hij in Duitsland ook verontwaardigde, emotionele reacties van burgers over zich heen. Het Duits zou een knieval maken voor het Engels, zo is te lezen in kranten en op de internet-site www.deutsche.sprachwelt.de.

De Duitsers schreeuwen al moord en brand voordat ze weten wat hij precies wil en waarom, klaagt Gerritzen. Rustig en bereidwillig legt hij uit. In het huidige tijdperk van Europese integratie, getuigt het niet van beleefdheid wanneer je het mede-Europeanen extra moeilijk maakt in het Duits te leren tellen. Je zou hun terwille kunnen zijn door het systeem aan te passen.

En inderdaad: Duitsland scoort laag op de PISA-ranglijst, mede doordat zoveel allochtone kinderen struikelen over die Germaanse volgorde. De aanpak van dat probleem kost in het onderwijs veel tijd. De oplossing kan zijn naast de traditionele volgorde aan basisschoolleerlingen ook de omgekeerde uitspraak aan te bieden, dus naast elkaar 'einundzwanzig' en 'zwanzig-eins'.

Gerritzen beoogt twee doelen. Hij wil een open discussie aanzwengelen over de voor-en nadelen van die volgorde. En hij vraagt om serieus onderzoek: naar de consequenties van de huidige uitspraak voor het onderwijs, en naar de feitelijke economische schade die ontstaat door de vele fouten die volwassenen er nu mee maken.

Hij bedoelt niet dat 'einundzwanzig' botweg moet worden geschrapt. Maar misschien wordt de uitkomst wél dat de 'twintig-een'-uitspraak om deze redenen op termijn de voorkeur verdient.

Meer over