Zeg het met zwijgen

Sprekers lassen pauzes in om hun toehoorders te beïnvloeden. Die horen echter op hele andere momenten stiltes vallen, ontdekten linguïsten....

TIJDENS het spreken laten vrouwen opzettelijk stiltes vallen. Dat doen ze om hun gesprekspartners de kans te geven kort te reageren op het gezegde. Vooral mannen grijpen die stiltes nogal eens aan om de sprekende vrouwen meteen maar helemaal in de rede te vallen.

Politici, zowel mannelijke als vrouwelijke, proberen geen merkbare stiltes te laten vallen in hun spraak. Ze blijven tijdens hun eigen denkpauzes vaak een mompelig geluid maken, opdat ze langer aan het woord kunnen blijven. Een stilte in spraak betekent namelijk dat een ander de 'spreekbeurt' mag overnemen.

Zo communiceren sprekers eigenlijk evenzeer met de stiltes die ze inlassen als met hun woorden, stelt dr. Sven Mattys. De Frans-Belgische psycholinguïst, werkzaam aan de universiteit van Bristol, hoort tot een internationaal legioen van psycho- en sociolinguïsten dat al decennialang onderzoek doet naar alle aspecten van stiltes in spraak. Die stiltes heten in hun jargon 'pauzes'.

Voor psycholinguïsten zijn de pauzes in spraak vanuit twee invalshoeken interessant: die van de spreker en die van de luisteraar. In alledaagse spraak zijn grofweg twee soorten pauzes te onderscheiden, aldus prof. dr. Willem Levelt: lange pauzes van meer dan zo'n 200 milliseconde, en korte van minder dan 200 milliseconde. Levelt, mede-directeur van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen, tekende in 1989 in zijn standaardwerk Speaking onder meer alle tot dan toe vergaarde kennis op over de pauzes die sprekers inbouwen.

Gedurende die plusminus 200 milliseconden stilte draait het brein van de spreker op volle toeren. De langere pauzes in spraak duiden volgens Levelt op 'planning': bedenken wat je eigenlijk in de ruimere zin wilt gaan zeggen. De korte pauzes zijn nodig om razendsnel een specifiek woord op te diepen uit het geheugen. Sprekers lassen verder opzettelijk pauzetjes in om de spanning op te bouwen, om extra de aandacht te vragen van hun toehoorders voor wat volgt. En ze laten stiltes vallen om aan te geven dat ze overstappen op een volgend onderwerp.

Psycholinguïst dr. Joost Schilperoord, werkzaam aan de Universiteit van Tilburg, analyseerde de spraak van advocaten die brieven dicteerden aan een cassetterecordertje. Geen alledaagse spreektaal dus, maar een soort gesproken schrijftaal die goeddeels is opgebouwd uit standaardfrasen. Zo'n brief dicteren kost doorgaans nog geen twee minuten, klokte Schilperoord. Van die twee minuten bestaat 60 procent uit stilte.

Zijn bandopnames liet Schilperoord horen aan proefpersonen, die moesten aangeven op welke plaatsen ze precies pauzes hadden waargenomen. Toen gebeurde er iets vreemds. De luisteraars turfden namelijk voortdurend stiltes waar die op de opnames helemaal niet te horen waren. Ze 'hoorden' pauzes waar die logischerwijze te verwachten zouden zijn: voorafgaand aan een nieuwe alinea, voor een nieuwe zin, voor een bijzin, tussen te onderscheiden zinsdelen.

Toehoorders nemen echte pauzes volgens Schilperoord dan ook niet bewust waar. 'Sprekers gebruiken pauzes om na te denken, en ze gaan ervan uit dat ze hun tekstopbouw ermee verduidelijken. Maar luisteraars projecteren ze daar waar zij ze nodig hebben om het gezegde makkelijker te kunnen begrijpen.'

Ongeacht waar de pauzes in werkelijkheid zitten, luisteraars kunnen niet zonder. Schilperoord haalt er een onderzoek uit 1995 bij. Daarin werden proefpersonen geconfronteerd met bandopnames van spraak waaraan was geknoeid. De spontane pauzes waren eruit geknipt, en er waren gekunstelde pauzes in gemonteerd. Prompt konden de proefpersonen geen touw meer vastknopen aan wat er werd gezegd.

Dat luisteraars zeggen pauzes te hebben gehoord waar ze niet zijn gevallen, is minder vreemd dan het misschien klinkt, stelt dr. Sven Mattys vanuit Bristol. Mattys onderzoekt onder andere hoe luisteraars pauzes opsporen. Zo heeft hij uit en te na geklokt hoe lang proefpersonen erover doen om een wel bestaande stilte te detecteren: dertig milliseconde, is het antwoord.

Mattys: 'Spraak is ''vluchtig'', ze verdwijnt terwijl je ernaar luistert. Luisteraars kunnen niet gaan zitten wachten totdat de hele zin is voltooid, om dan pas te beginnen met begrijpen wat er is gezegd. In werkelijkheid zijn ze elk moment dat er wordt gesproken, bezig met volgen, horen, begrijpen en zelfs anticiperen op wat wordt gezegd.' Gevolg is dat wanneer luisteraars wordt gevraagd aan te geven waar de pauzes in spraak lagen, ze die met terugwerkende kracht gehoord zullen hebben op plaatsen die theoretisch logisch zijn.

Omdat de conclusie tegenstrijdig lijkt dat luisteraars pauzes toch nodig hebben voor begrip van spraak, onderzoekt Mattys wat er precies gebeurt in de hersens tijdens het zoeken naar stiltes. Is dat een inhoudelijke, met het verwerken van taal samenhangende taak, of is het eerder een akoestische opdracht: hoor de pauzes en u zult begrijpen?

In elk geval is het zoeken naar pauzes dus geen automatisme dat luisteraars toepassen omdat ze spraak anders niet begrijpen. Mattys houdt het erop dat het waarnemen van pauzes strategisch noodzakelijk is om lopende spraak te kunnen begrijpen. Ongeacht of de stiltes nu wel of niet op grammaticaal logische plaatsen voorkomen.

Meer over