Ze was er gewoon, zoals het behang 'Willeke, de musical' is geen camp, maar een ode aan het Nederlandse lied

Nederland heeft geen chanson-traditie meer, dacht producent Gerard Cornelisse en moest onwillekeurig aan Willeke Alberti denken. Samen met zijn partner Hans de Wolf ging hij bij Willeke op bezoek....

HEIN JANSSEN

DE tweelingzusjes Siny en Tonnie Broeze (44) sparen alles van Willeke Alberti. De oogst tot nu toe bestaat uit 24 plakboeken en dat zullen er nog wel meer worden. Pronkstuk van de collectie is het geboortekaartje van Daniëlle - dochter van Willeke en haar eerste man Joop Oonk - in de vorm van een platenhoes. Siny en Tonnie zijn twee ongehuwde vrouwen die bij hun bejaarde ouders in Almelo wonen. Als jonge meisjes zijn ze begonnen met het knippen en plakken van alles wat met Willeke te maken heeft.

Waarom juist Willeke? Tja, wat een vraag. . . gewoon omdat ze spontaan is en hartelijk en mooie liedjes zingt. De één spaarde Connie Froboess, de ander Anneke Grönloh en Siny en Tonnie spaarden Willeke. Dat leg je niet uit, dat is een gevoel.

Dat Willeke-gevoel is niet voorbehouden aan de Siny's en Tonnie's van dit land. Mannen van veertig met drukke banen en dure auto's hebben het ook. Met 2 Unlimited en met Mijn hoofd weer op je schouder op het cassettebandje horen ze er helemaal bij. Willeke gunt ze in dit jachtige bestaan voor even een blik terug in de tijd, de tijd waarin geluk nog heel gewoon was. Willeke, dat is terug naar een onbezonnen jeugd, waarin een jeugdpuistje het grootste probleem was, niet de hypotheek, de echtscheidingspapieren, de minnares. Willeke, dat was toch eigenlijk aan moeders en meisjes rok tegelijk hangen.

De plakboeken van Siny en Tonnie en die fascinatie van verwarde veertigers vormen de basis voor Willeke, the musical, die morgen in de Stadsschouwburg Utrecht in première gaat. Een voor musical-begrippen bescheiden produktie: twaalf spelers op toneel, geen veren, geen grote balletten en een budget van 2,2 miljoen gulden - alleen al de vloer in het decor van The Phantom of the Opera was drie keer zo duur.

Willeke, the musical wordt uitgebracht door Bergen Theatre-Film-Television, het bedrijf van Gerard Cornelisse, Hans de Weers en Hans de Wolf. Bergen bracht de afgelopen jaren uiteenlopende produkties, zoals de film Oude Tongen, Studio Hinderik, Paul Clark, een Fassbinder-stuk met Isa Hoes en Antonie Kamerling en dit voorjaar volgt Antonia, de nieuwe film van Marleen Gorris.

Het idee voor een musical over Willeke Alberti is ooit, zo'n drie jaar geleden, op een verloren maandagavond in het café ontstaan. Gerard Cornelisse zat daar met een paar stamgasten wat te mijmeren over de teloorgang van het Nederlandse lied - en dat er geen chanson-traditie meer was. Waar zijn die mooie liedjes van toen gebleven, met die teksten die allemaal kleine verhaaltjes waren? Dat was de vraag en toen kwam Willeke ineens boven drijven.

Cornelisse: 'Ik heb wel wat met dat leven van Willeke, zo'n tienersterretje dat vrouw wordt, vaak de verkeerde mannen treft en toch overeind blijft. Fascinerend aan haar is dat ze net zo goed verkoopster in de Hema had kunnen zijn, als ze die vader niet had gehad. Ze is lief en soft, maar ook een vrouw van: O wee!, dat soort vrouwen intrigeert me. Ik kom zelf uit een wereld van vrouwen, zeven zusjes en een moeder en ben opgegroeid in de traditie van 'wat een man meer heeft dan een aap, is meegenomen'. Bij Willeke krijg ik ook meteen fantasieën - geen erotische, maar ze is iemand aan wie geen grenzen zitten. Ik zie haar bij wijze van spreken zo in een stuk bij Ivo van Hove staan. En ja, die liedjes zijn prachtig, misschien hebben ze dan geen intellectuele diepgang, maar wel een emotionele. Intellectuelen hebben moeite met emotionele diepgang, dat hebben ze afgeleerd, dat vinden ze griezelig.'

Na de mijmeringen in het café sprak Cornelisse met Hans de Wolf, die ook al met Willeke in zijn hoofd liep. De Wolf is toen aan een scenario begonnen, dat nu - drie jaar later - uitgevoerd wordt met Eddy Habbema als regisseur en Joke de Kruijf in de rol van Willeke. De makers van Willeke, the musical zijn allemaal veertigers. Stoer, stevig, bijdehand. Mannen die ineens jongetjes worden als Mijn Dagboek klinkt, die de ogen niet droog houden als Willeke Samen Zijn zingt.

Cornelisse: 'Alsof dat niet mag, die ontroering! Intellectuelen doen altijd alsof het leven daarover niet gaat. Maar daar gaat het toevallig wèl over. In een relatie krijg je ruzie over wie de afwas doet, of dat je voor de tiende dag dezelfde sokken aantrekt, en niet omdat je verschillend denkt over de opkomst van het fascisme.'

Willeke kreeg tot veler verrassing subsidie van het Fonds voor de Podiumkunsten, dat wel wat zag in het scenario van De Wolf. Daarna is de boot pas goed gaan varen, eerst door de nodige zijkanalen. Zo zou aanvankelijk Loes Luca de hoofdrol spelen met Kees Prins als regisseur. Bij dat koppel denk je onwillekeurig toch aan iets van parodie, aan een beetje dollen met het symbool Willeke. Luca haakte om persoonlijke redenen af. Prins ook. Eddy Habbema nam intussen zijn hele creative team mee: Reinier Tweebeeke voor het licht, Paul Gallis voor het decor en Yan Tax voor de kostuums. Het is de complete ploeg die Cyrano, the musical en My Fair Lady maakte, virtuoze produkties - in de zin van een ver doorgevoerde ambachtelijkheid.

Dinsdag 17 januari - De Stadsgehoorzaal in Vlaardingen staat op z'n kop. De foyer is ingericht als naai-atelier, een paar lap-tops op de gang vormen een geïmproviseerd kantoortje, overal hangen kostuums en in de kantine wordt zuurkool met worst èn banaan geserveerd. Tijdens het eten worden hier en daar wat nekspieren versoepeld. In Vlaardingen is Willeke de afgelopen dagen gemonteerd. Daar zijn de stukjes van de puzzel als het ware aan elkaar gelegd. Vandaag is het de dag van de laatste doorloop, morgen zit er voor het eerst publiek in de zaal. De spelers zijn er aan toe. Frits Lambrechts, die vader Willy speelt, verzucht dat het een hele broze voorstelling is, en dat ze nu toch echt de diepte in moeten. In de zaal bijna alle medewerkers van Bergen en de zusjes Broeze die niet mee-eten, omdat om 18.06 de trein naar Almelo vertrekt.

De sfeer is op een vreemde manier ontspannen. Barrie Stevens repeteert nog wat typische jaren zestig-pasjes, Joke de Kruijf is wat sikkeneurig (onzekerheid, naar later zal blijken) en de jongens die straks moeten dansen en zingen liggen in hun trainingsbroek languit op de vloer van de Stadsgehoorzaal naar de aanwijzingen van de regie-assistent te luisteren. 'Jongens, gelóóf in wat je staat te doen, dat is het belangrijkste'

Rond de tafel zitten de makers bij elkaar. Ze hebben iets van 'nou ja, misschien hebben we goud in onze handen, maar misschien ook wel niks'. Maar camp wordt het niet - nooit, never, onder geen beding.

CORNELISSE (40): 'Als je voor een groot publiek een musical maakt, moet je niet met camp aankomen. Nee, we doen Willeke omdat we haar serieus nemen. En laten we wel wezen: Willeke ìs geen camp - als je camp wilt maken, dan maak je een musical over Gert & Hermien.'

De Wolf (39): 'Destijds met het duo Loes Luca/Kees Prins kon het nog alle kanten op - gein, lol, een knipoog - maar het is altijd serieus bedoeld. Als je Willeke als parodie brengt, of als camp, dan ben je bij voorbaat kansloos. Camp kun je niet organiseren, niet plannen, camp moet uit anarchie ontstaan. Nee, wat we willen is een soort ode aan de goede kant van de lichte muziek. Het is heel Hollands, in de zin van het tegenovergestelde van het grote gebaar.'

Habbema (47): 'Is het flauwekul of gaan we werkelijk iets maken? Zegt die tijd waarin we groot zijn geworden ons wat? Dat waren voor mij de vragen toen ik hieraan begon, want met Willeke zelf had ik helemaal niets. Ze was er gewoon, net zoals het behang, net zoals mijn moeder er was. Ik ging bij mijn oma Zaterdagavond Accoorden kijken en dan kreeg ik een schaaltje met koekjes. . . maar die teksten, dat tuttige meisjes-imago ging aan me voorbij. Met vrienden naar Engeland en dan in kelders kijken naar rockbandjes, dat was het. In de jukebox draaiden we Bill Hailey, als Willeke kwam ging ik een gevulde koek kopen.'

Eddy Habbema is tijdens het werken aan Willeke bekeerd. Zijn jeugd kwam als het ware terug. Hij beleefde zijn pubertijd opnieuw - de puistjes en de Axolon die hij erop smeerde, het eerste gefriemel onder bloesjes. Met een roze brilletje en met een knipoog door de tranen heen kijken, zoiets moet het worden, vindt hij nu. 'Willeke staat ook voor een Jordanees levensgevoel: probeer er maar over heen te glimlachen, over de ellende. Doorzetten, maar nooit je scheur opentrekken, dat hoort ook bij de Nederlandse volksaard, nooit je emoties tonen. Willeke was ook dochter, uiteindelijk heeft ze toch die vader achter zich gelaten. Dochter ging het maken in de film en in het theater, vader bleef achter - zo gaat dat met dochters. Nee, die meid zit verschrikkelijk goed en hard in elkaar, harder dan je denkt.'

Voor Hans de Wolf gaat het vooral om het repertoire van Willeke, meer dan om de persoon. De Wolf: 'Dat privéleven kennen we wel, maar die liedjes zijn bijzonder. Ooit ben ik in dit vak begonnen bij een jeugdtheatergroep in Utrecht en de enige manier om de lange ritten in het busje door te komen was met z'n allen zingen, het liefst vierstemmig. Ach, je kent die avonden wel, dat je ineens met elkaar gaat zingen: Willeke, Trea Dobbs, Boudewijn de Groot, Jaap Fischer. Uit die tijd is Willeke altijd gebleven, omdat ze sentimenteler was dan de rest, op een goede manier. Juist dat sentiment is een goed onderwerp voor een musical. En bovendien geeft dat repertoire een mooi tijdsbeeld. Je zou van Willeke ook een fantastische film kunnen maken, een Nederlandse Grease.'

Het script van Willeke, the musical zoals het er nu ligt houdt wat structuur betreft het midden tussen Bambi en Groot en Klein van Botho Strauss. Maar in de loop der tijd is er heel wat aan gesleuteld. De Wolf: 'Aanvankelijk zou het een soort Chorus Line worden, allemaal mensen die auditie doen en dan al die liedjes zingen. Daarna werd het een gezongen biografie met Joop Oonk en John de Mol en Wibo van der Linde en al die anderen. Dat hebben we ook weer weggegooid. Toen zijn we maar bij Willeke zelf op visite gegaan en onder het genot van een broodje zure zult kwam het tot een mooi gesprek over de lijnen in haar leven.

'In de auto terug naar huis, ergens ter hoogte van Valkenswaard, was het er ineens, hèt idee: waar die mannen voor staan, dáár gaat het om, het moet een personificatie van die emoties worden, een beetje biografie in een Elckerlijc-achtige structuur. Een tijdje later zagen we Wilde Lea van de Blauwe Maandag Compagnie, die prachtige ode aan de volkscultuur, die door alle genres en door alle circuits heen scheerde. Dat is ook een inspiratiebron geworden - Will Tura zingen totdat je erbij neervalt. Maar ja, Wilde Lea was Vlaams en veel bourgondischer dan onze Willeke.'

Willeke zelf is op de eerste leesrepetitie geweest. In het begin was ze doodsbang, later kreeg ze een zeker vertrouwen. Protest kwam er toen er een paar niet zo aardige zinnen over haar vader werden gezegd. Bloedstollend moet dat geweest zijn, maar daarna kwam de ontroering en toen hebben ze met lappen achter d'r aan moeten lopen.

Hans de Wolf heeft in zijn scenario Willeke vooral neergezet als een gewoon Hollands meisje tussen veel mannen. Eerst haar vader natuurlijk, later de minnaars en de querulanten. De Wolf heeft ze simpelweg ingedeeld in drie categorieën: foute mannen, goede mannen en vrienden. Uiteindelijk ontmoette ze rond 1980 Sören Lerby, de prins op het witte paard, met voetbalknieën weliswaar - maar toch, een stevige Deense prins. Daar eindigt de musical. De Wolf: 'Op dat moment is het dramaturgisch niet interessant meer, omdat Sören Lerby van alle soorten mannen iets heeft. Het is als met het eind van Sneeuwwitje: is de prins er eenmaal, dan houdt het sprookje op.'

TIJDENS DE doorloop blijkt dat De Wolf nogal vrij met de werkelijkheid is omgegaan. Na een redelijk authentiek begin, wordt het een volkomen fictief verhaal over een zangeres die aan lager wal raakt en in een Antwerpse volkskroeg weer wat opkrabbelt. De kostuums van Yan Tax zijn in het begin prentenboek-vrolijk, B-filmjurkjes met Lassie-effect, petticoats en tweedelige badpakken. Gaandeweg komt het verdriet en worden het sombere broekpakken. In Willeke, the musical gaan twee mensen dood.

Joke de Kruijf is na afloop een stuk toeschietelijker. Geen wonder, Telkens Weer - het mooiste liedje dat ooit in het Nederlands is gezongen - klonk loepzuiver, ze blijkt goed te kunnen acteren en haar personage hangt ergens tussen Willeke en Joke in - ongrijpbaar, ongewis. 'Sorry hoor, dat ik zo stug deed, maar ik ben ook zo moe. . . Godzijdank zaten er vanavond voor het eerst een paar mensen in de zaal, daar waren we echt aan toe. . . Ik ben erg onzeker geweest, ik heb dit soort rollen nog nooit gedaan. Maar het is een goed team, we werken hard met elkaar.'

Joke de Kruijf (29) maakte naam in het buitenland in grote produkties als Cats en The Phantom of the Opera, voordat ze gevraagd werd voor de Nederlandse Phantom. Inmiddels heeft ze ook de echte Willeke ontmoet. Voor haar is ze de Audrey Hepburn van Nederland: zacht, innemend en moedig. 'Word je wel eens echt kwaad, schreeuw je wel eens?, heb ik haar gevraagd. Nee, ik schreeuw nooit, zei ze. Maar ik schreeuw wel in de voorstelling, anders word ik teveel slachtoffer.'

Hans de Wolf gaat door met het schrijven over de erflaters van de Nederlandse cultuur. Zijn nieuwe stuk gaat over Gerrit Rietveld. Dat wordt de afscheidsvoorstelling van Aram Adriaanse, die de Utrechtse Paardenkathedraal verruilt voor toneelgroep De Appel. De Wolf: 'In zekere zin is Rietveld toch ook een soort Willeke. Het gaat om dezelfde thematiek: een wereldberoemd man die met zijn vrouw en zeven kinderen boven een bioscoop op het Utrechtse Vredenburg woont - die spanning tussen privé en imago. Mevrouw Rietveld was kettingrookster en ook nog godsdienstwaanzinnige en met zo'n vrouw zat Gerrit avond aan avond aan tafel. En dan toch die stoel ontwerpen. . .'

Morgen is de première van Willeke, the musical. Siny en Tonnie Broeze zullen erbij zijn. Altijd hebben ze Willeke gesteund, door dik en dun. Vorig jaar waren ze erbij toen hun idool terugkwam op Schiphol, na het Songfestival-debâcle in Dublin. Voor deze produktie hebben ze uit hun collectie het luciferdoosje afgestaan waarvan de poster is gemaakt, die nu in het hele land hangt. Cliff Richard stond ook op die foto, maar die is eraf geknipt. Je hebt tenslotte sterren en Sterren.

Willeke, the musical gaat op 28 januari in de Stadsschouwburg Utrecht in première. Daarna tournee tot en met 17 juni.

Meer over