Analyse

‘Ze steken hun kop in het zand’: drie beweringen uit het manifest tegen de coronapas langs de meetlat

Meer dan een half miljoen mensen hebben dit weekeinde het manifest van Onverdeeld Open tegen de coronapas ondertekend. Maar zijn de uitgangspunten van Mona Keijzer en de andere initiatiefnemers wel juist?

Maarten Albers
Een demonstratie op het Museumplein in Amsterdam tegen de coronamaatregelen, in januari dit jaar.  Beeld Joris van Gennip
Een demonstratie op het Museumplein in Amsterdam tegen de coronamaatregelen, in januari dit jaar.Beeld Joris van Gennip

Het beperken van de vrijheid van niet-gevaccineerde burgers om zo besmettingen onder hen te voorkomen (2G), zal nauwelijks invloed hebben op de belasting van de zorg.

Onderzoekers van de TU Delft en het UMC Utrecht concludeerden half januari dat invoering van 2G een ‘zeer beperkt effect’ zou hebben op het reproductiegetal. Dit betekent niet dat het ook weinig effect heeft op de belasting van de zorg. Wat dat effect zou kunnen zijn, kwam in het onderzoek van TU Delft en UMC Utrecht niet aan bod. ‘Daarvoor was te veel onduidelijk over de verhouding tussen het reproductiegetal en het aantal ziekenhuisopnames na een besmetting met omikron’, legt onderzoeker Niek Mouter uit.

Epidemioloog Alma Tostmann van het Radboud UMC vindt de stelling daarom te kort door de bocht: ‘Zowel gevaccineerden als mensen die zijn hersteld van een infectie zijn voor langere tijd beschermd tegen ernstige ziekte. Maar het is een illusie om te denken dat besmettingen niet zullen doorsijpelen tot de groep ongevaccineerden. 2G ontlast de zorg aanvankelijk dus wel, dat houdt alleen niet aan.’

Ook Tostmann betwijfelt of de coronapas in de huidige situatie proportioneel is. ‘Maar ik kan me voorstellen dat je hem in de gereedschapskist wil houden, omdat hij wel weer effectief kan zijn bij een nieuwe virusvariant, bij nieuwe vaccins die beter werken tegen besmetting, of als het virus minder rondgaat.’

Een coronatoegangsbewijs op basis van vaccinatie (2G of 3G) vormt een ongerechtvaardigde inperking van grondrechten, zeker nu de endemische fase bereikt lijkt. Burgers kunnen hiermee door sociale of economische omstandigheden worden gedwongen een medische behandeling te ondergaan die zij eigenlijk niet willen. Dat is fundamenteel in strijd met de integriteit van het lichaam.

De passage bevat twee beweringen waarop wat is af te dingen. Als eerste het idee dat de endemische fase is bereikt: de fase waarin het virus op een voorspelbare en controleerbare wijze rondgaat. Volgens epidemioloog Tostmann is corona ‘absoluut nog niet endemisch’. ‘We zitten midden in een piek van besmettingen, de gevolgen daarvan komen in de komende weken.’ Ook minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid vond het vorige week ‘nog te vroeg’ om van een endemie te spreken.

De tweede bewering betreft de ‘ongerechtvaardigde inperking van grondrechten’. Volgens rechtsfilosoof Roland Pierik van de Universiteit van Amsterdam hebben de initiatiefnemers het idee van grondrechten niet goed begrepen: ‘De integriteit van het lichaam is een grondrecht, maar de overheid mag dat onder omstandigheden wel degelijk inperken. Bijvoorbeeld als dat noodzakelijk is voor de volksgezondheid of de veiligheid van anderen.’

Pierik vindt dat het manifest te zwart-wit is over de grondrechten. Maar de discussie over welke omstandigheden ernstig genoeg zijn om die vrijheden in te perken, moet volgens hem wel gevoerd worden. Hijzelf denkt dat de coronapas bij de deltavariant wel proportioneel was, ‘maar je kunt je afvragen of dat nog steeds zo is nu omikron minder schadelijk blijkt’.

Pierik benadrukt ook dat er een groot verschil zit tussen 2G en 3G. ‘3G is heel goed te rechtvaardigen als maatregel om de samenleving open te gooien zonder dat de besmettingen de pan uit rijzen. Maar 2G is een indirecte vaccinatieplicht, daarmee sluit je mensen uit.’

‘Ze steken hun kop in het zand en denken dat het wel los loopt als je alles opengooit’, stelt Pierik over de initiatiefnemers. ‘Bovendien houden ze geen rekening met de groep kwetsbare mensen wier bewegingsvrijheid juist ingeperkt wordt als de coronapas er niet is.’

Een coronatoegangsbewijs dat uitsluitend is te verkrijgen met een negatieve test (1G) (...) kan niet voorkomen dat mensen uiteindelijk toch een keer besmet raken, onder andere vanwege de beperkte gevoeligheid van de test. De maatschappelijke nadelen van dit systeem en de kosten van de benodigde infrastructuur staan niet in verhouding tot de kleine vermindering van virusverspreiding die het oplevert.

‘Dat over de beperkte gevoeligheid van de test vind ik raar’, reageert Tostmann. ‘De PCR-test is supergevoelig. De zelftest een stuk minder, maar slaat als je besmettelijk bent bijna altijd wel aan.’ Uit onderzoek van het UMC Utrecht bleek in december dat de zelftest bij mensen met klachten 90 procent van de besmettingen weet te ontdekken. Dat is bij de omikronvariant niet anders. En juist mensen met klachten zijn waarschijnlijk het meest besmettelijk.

Ook het idee dat 1G maar een ‘kleine vermindering van virusverspreiding’ oplevert, klopt niet. Het onderzoek van Mouter en collega’s aan de TU Delft liet zien dat invoering van 1G op alle locaties behalve thuis, op werk, en op school zou leiden tot 19 procent minder besmettingen.

Dat 1G in de praktijk lastig te realiseren is, staat wel buiten kijf. OMT-lid Marc Bonten noemde het idee in november vorig jaar ‘volstrekt onrealistisch’. Inmiddels zit de testcapaciteit al weken tegen zijn limiet aan. Alternatieve vormen, zoals 1G alleen voor nachtclubs of het uitdelen van gratis zelftests, zijn haalbaarder. Die leveren wel minder op.

Zowel Tostmann als Pierik vindt de discussie over proportionaliteit van de coronapas belangrijk. ‘Maar doe jezelf dan wel de eer aan om het correct op te schrijven’, aldus Tostmann.

Wie staan er achter Onverdeeld Open?

Het gezicht van Onverdeeld Open is oud-staatssecretaris Mona Keijzer. Zij werd vorig jaar ontslagen door premier Rutte nadat ze de coronapas openlijk had bekritiseerd in het weekend dat die werd ingevoerd. De andere initiatiefnemers zijn de immunologe Jona Walk en hoogleraar waarschijnlijkheidsrekenen Ronald Meester.

Meerdere prominente ex-politici, wetenschappers, medici en ondernemers sloten zich aan bij het initiatief, waaronder de oud-Kamerleden Joël Voordewind (CU), Marianne Thieme (PvdD), en Michel Rog (CDA), hoogleraren Jan Rotmans en Ewald Engelen, en voormalig Denkers des Vaderlands René ten Bos en Daan Roovers.

Binnen krap twee dagen werd de petitie 500 duizend keer ondertekend. Dat is ruim meer dan de 300 duizend die tot voor kort genoeg waren om een raadgevend referendum af te dwingen. In 2015 kreeg de petitie voor het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne 473 duizend handtekeningen, en de petitie voor een referendum over de sleepwet haalde in 2017 nog 384 duizend handtekeningen op.

In een eerdere versie van dit artikel stond dat Roland Pierik lid is van de Gezondheidsraad. Dat klopt niet. Per 1 januari heeft hij die functie neergelegd.

Meer over