Bellen metRusland-correspondent Tom Vennink

‘Ze maken het me moeilijk om Rusland te missen’

Deze jaarwisseling zal het Kremlin verheugd de glazen heffen. De oppositie bestaat niet meer en de vrijheid in het land is verder ingeperkt. Uitgezet correspondent Tom Vennink blikt – met heimwee én een bevrijd gevoel – terug op het Rusland van 2021.

Wies de Gruijter
Tom Vennink: 'Ze zijn me allang weer vergeten, ik ben een heel klein figuurtje in een gigantisch spel.' Beeld Maxim Shipenkov / EPA
Tom Vennink: 'Ze zijn me allang weer vergeten, ik ben een heel klein figuurtje in een gigantisch spel.'Beeld Maxim Shipenkov / EPA

Tot de jaarwisseling blikken redacteuren van de Volkskrant terug op het jaar 2021.

De Russische repressie kwam dit jaar in een stroomversnelling terecht. Is er een moment aan te wijzen als startsein?

‘Begin dit jaar stond ik op een vliegveld in Moskou te wachten op de Russische oppositieleider Aleksej Navalny, die vergiftigd was met zenuwgif en in een ziekenhuis in Berlijn had gelegen. Hij kon weer lopen en praten – wat een wonder was – en had aangekondigd dat hij terugging naar het land waar de geheime dienst hem vergiftigd had.

‘Ik stond te wachten met tientallen andere journalisten, toen op een groot scherm het bericht verscheen dat Navalny’s vlucht was omgeleid naar een ander vliegveld in Moskou. Daar is hij opgepakt en razendsnel veroordeeld, niet in de rechtbank, maar op een politiebureau. Aan de muur hing een foto van een van de hoofduitvoerders van de Stalin-terreur in de jaren dertig. Daar moet ik regelmatig aan terugdenken.

‘2021 is het jaar waarin de oppositie is afgeschaft, journalisten tot buitenlandse agenten zijn bestempeld, de internetcensuur werd opgeschroefd, historisch onderzoek werd verboden en er oorlogsdreiging kwam. Het was geen stroomversnelling, maar een waterval aan repressie.’

In hoeverre is die repressie merkbaar in het dagelijks leven?

‘Je merkt er weinig van. Er zijn moderne musea, koffietentjes en hippe clubs op elke hoek van de straat. Het ziet er ook schoner en moderner uit: er zijn brede stoepen, mooie parken en overal zoeven e-scooters voorbij. Heel veel Russen zijn bewust niet zo met politiek bezig.’

Hoe ontkom je daaraan in een land waar je vrijheid non-stop wordt ingeperkt?

‘In Rusland mag je gewoon je leven leiden, maar je mag je niet bemoeien met de koers van het land. Nederlanders zijn gewend aan vrijheden, maar Russen leefden – op een aantal vrije jaren in de jaren negentig na – altijd al onder een autoritair regime. Ze weten als geen ander hoe gevaarlijk het is om je tegen dat regime te keren. Dus houden ze zich stil, ook al zouden ze liever openlijk meepraten over het land waarin hun kinderen opgroeien.

‘Er is een groep die het wel geprobeerd heeft. Navalny riep begin dit jaar op tot demonstraties, daar deden 100- tot 200 duizend mensen aan mee. Op de 144 miljoen is dat niks. Ze hebben verloren, zou je kunnen zeggen. De oppositie bestaat niet meer. Er is nog één oppositiepoliticus in Rusland, Navalny, en die zit in een strafkamp. Al zijn medewerkers zijn gevlucht.

‘Ik verwacht dat ook jongeren zullen nadenken of ze wel in Rusland willen blijven. In mijn hardloopclubje spraken we nooit over politiek, maar als je dan met iemand terugloopt naar de metro, vertelt diegene opeens dat hij of zij overweegt te emigreren. Mensen die wél willen praten over de repressie in hun land hebben het moeilijk in Rusland. Zij kunnen zich ongelooflijk alleen voelen.’

Je doet nu noodgedwongen verslag vanuit Nederland. Hoe gaat dat?

‘Ik moet nog een manier vinden om het dagelijks leven in Rusland te beschrijven. Je ziet en weet veel minder dan wanneer je gewoon in Moskou rondloopt. Ik ken veel Russen, dat helpt. En gelukkig mag ik de landen rondom Rusland wel bezoeken. Ik ben net terug uit Oekraïne en Georgië: landen die al grondgebied aan Rusland zijn kwijtgeraakt. Nu dreigt Poetin met ‘militair technische maatregelen’, zoals hij het noemt. Sommige mensen zeggen dat er niks gaat gebeuren, maar Poetin heeft zich nog nooit zo direct uitgedrukt over militair ingrijpen.’

Mis je Rusland?

‘Ze maken het me moeilijk om Rusland te missen. Ondanks het feit dat je in Moskou een leuk leven kunt leiden – zeker als je in euro’s wordt betaald – valt er toch iets van je schouders als je in Nederland of Tbilisi landt, waar de autoriteiten je niet per definitie als vijand zien. Dat is de kracht van de repressie in Rusland: het Kremlin is heel goed in angst creëren. Ik heb me nooit echt bang gevoeld, maar je wordt weleens in de gaten gehouden en achtervolgd. Ze doen niks, maar laten wel even weten dat ze er zijn.

‘Nu ben ik weer terug in een land waar geen marinekazerne komt, omdat het korps geen zin heeft om naar die plek te verhuizen. Dat is in Rusland niet uit te leggen. En toen ik afgelopen week in de trein zat, riep de conducteur om dat de machinist even het spoor op moest om een zwaan te redden. Niemand keek daarvan op! Dat is in Rusland onvoorstelbaar.

‘En dan de felheid waarmee de coronadiscussie wordt gevoerd. Elke dag wordt er op elkaar ingehakt en stelt men de eeuwige vraag: kunnen we nog op vakantie? In Rusland gaat het over andere, spannender zaken. Dat mis ik, als journalist.’

Denk je dat ze in het Kremlin nu een extra glas champagne zullen heffen met Oud en Nieuw, in de wetenschap dat Tom Vennink zijn oliebollen in Nederland eet?

‘Totaal niet. Ze zijn me allang weer vergeten, ik ben een heel klein figuurtje in een gigantisch spel.

‘De oud-KGB’ers in het Kremlin hebben dat spel gewonnen zolang ze aan de macht zijn, het kapitaal onder controle hebben, in mooie huizen wonen, naar Europa op vakantie kunnen gaan, buitenlandse voetbalclubs kunnen kopen en hun kinderen naar prestigieuze universiteiten kunnen sturen. En zolang Europa geen flauw idee heeft hoe het met hen moet omgaan.

‘Dat gaat allemaal goed. Dus ik denk dat de mensen in het Kremlin tevreden boven hun traditionele huzarensalade zitten met de jaarwisseling.’

Meer over