Zand. Stof. Bloed.

20 maart is het tien jaar geleden dat de Irakoorlog begon. Vorig jaar verscheen het wellicht indrukwekkendste boek daarover: De gele vogels, van dé grote literaire belofte, Kevin Powers. We spraken hem in Florence.

DOOR STEFFIE KOUTERS

Auteur Kevin Powers (32) praat aarzelend, haperend, wikkend en wegend: zorgvuldig zoekend naar de beste woorden om zijn tijd als 23-jarige Amerikaanse machine gunner in Irak zo zuiver mogelijk weer te geven. Ja, oververmoeide medesoldaten deden Tabasco in hun ogen om wakker te blijven, zoals hij beschrijft in zijn debuutroman The Yellow Birds, in het Nederlands verschenen alsDe gele vogels. En ja, hun lokale tolken droegen, ook al zo'n indringend detail, kappen die ze nooit afzetten - omdat ze wisten dat mede-Irakezen deze verraders inclusief familie zouden vermoorden zodra ze hun gezichten herkenden.

'Dat was de realiteit', zegt hij. 'Dus ...'

Er staat een gruwelijke scène in uw roman over een menselijke bom op een brug, het lijk van een ontvoerde man wiens buikholte is gevuld met explosieven. Bestaan ze echt, die menselijke bommen?

Hij knikt, gelaten. 'Ik hoorde dat van andere soldaten. Ik weet niet of het vaak voorkwam, maar hetzelfde gebeurde met uitgeholde dieren, die volgestopt met springstof aan de kant van de weg lagen.'

Waarom beschrijft u zoiets verschrikkelijks?

Meteen: 'Ik wilde zeker niet dat het geweld in mijn boek afstotelijk zou zijn, ik deed het niet om te shockeren. Om te laten zien wat ik heb meegemaakt, moest ik eerlijk zijn over het geweld. In de Verenigde Staten is een overvloed aan media-aandacht voor de oorlogen waarbij we betrokken zijn. Maar de werkelijke repercussies van het besluit dat we als natie hebben genomen, lijken niet te zijn doorgedrongen tot de mensen thuis. Het werkelijke geweld, de werkelijke dood, het werkelijke bloed, het werkelijke lijden. Iedereen weet dat er oorlog is ...'

En dat daarin mensen sterven - maar dat is kennis op een abstracte manier.

'Right. We denken ergens dat de techniek het wel oplost. Dat we niet hoeven te dealen met de realiteit, met de wrede natuur van de oorlog. Dus ja: ik voelde me verplicht om het geweld zo smerig te laten zijn als het ook is.'

Zacht: 'Een van mijn taken was om na een ontploffing te gaan kijken wat zo'n zelfgemaakte bom had aangericht. Dan zag ik waar deze dingen toe in staat waren.' In zichzelf: 'Ja.'

De oorlog kun je verlaten, maar de oorlog verlaat jou nooit. Is dat ook uw ervaring?

Zoekend, naar die juiste omschrijving: 'Tegenwoordig lijkt het meestal alsof het een ander leven was. Het lijkt meestal of ik bijna een ander mens was. Maar de oorlog is er nog steeds. Ik zal nooit meer degene zijn die deze ervaringen niet heeft gehad. Ik kan niet terug naar degene die al deze dingen niet heeft gezien. De afdruk die oorlog nalaat op je ziel is permanent.'

In de kleine, lege bar van het Florentijnse hotel waar we hebben afgesproken, waarschuwt Kevin Powers bij binnenkomst, als hij een compliment krijgt over zijn boek: 'Ik ben verlegen. Ik ben iemand die liever op de achtergrond blijft.' De man in het spijkerjack, met daaronder een houthakkershemd, heeft vaag iets weg van een jeugdige George Clooney, met ernstige ogen. Hij praat met diezelfde ernst.

Sinds het najaar woont Powers in Florence, waar zijn vrouw een modeopleiding volgt. Een veilige cocon. Hij is overweldigd door alle internationale lof voor De gele vogels: de eerste grote roman over de oorlog in Irak, waarvan al is voorspeld dat het een klassieker zal worden, zoals The Things They Carried van Tim O'Brien over Vietnam. De dichter, schrijver en Irakveteraan was met zijn debuut een van de grote kanshebbers voor de National Book Award, won als 'buitengewone belofte' The Guardian first book award 2012 en ontvangt binnenkort The Hemingway Foundation/PEN Award 2013.

'Het is het treurigste boek dat ik in jaren heb gelezen', zei de Amerikaanse auteur Dave Eggers over De gele vogels. 'Maar treurig op een belangrijke manier.' Arnon Grunberg noemde de roman in een Voetnoot 'hét boek van 2012'.

Powers groeide op in het zuiden van de VS: Richmond, Virginia, de staat waar de meeste Amerikaanse militairen vandaan komen. Zijn vader werkte in de fabriek, zijn moeder was postbode. Zij bracht hem de liefde voor boeken bij. De jonge Kevin las graag, veel gedichten, net als zijn voornaamste romankarakter Bartle. Hij schreef ook, hoofdzakelijk poëzie.

Op zijn 17de tekende de middelmatige scholier voor het leger, zoals zijn opa, vader en oom eerder hadden gedaan. Zes jaar later, in 2004 en 2005, stond hij achter een machinegeweer in Irak. Na zijn terugkomst, terwijl de jonge veteraan van onbevredigend baantje naar onbevredigend baantje doolde, begon hij weer gedichten te schrijven, die uiteindelijk zouden uitmonden in De gele vogels. Een roman waarin Powers de lezer de oorlog laat voelen, in zinnen vol zand, stof en bloed - en hoe het voelt om daarna thuis te komen. Hij doet dit in een beklemmend, ontwrichtend verhaal over drie militairen: de harde, cynische, perfecte sergeant Sterling (24), de naïeve en kinderlijke Murph (18) en de gevoelige observator Bartle (21), de verteller.

Bartle belooft de moeder van Murph haar zoon veilig mee terug te nemen uit Irak. Een cruciale fout. De kwetsbare jongen zal de oorlog niet overleven. Zijn dood is ijzingwekkend.

'Hoe was het daar?', werd Powers telkens gevraagd, na zijn terugkomst uit Mosul en Tal Afar. Die vraag heeft hij op pijnlijke wijze beantwoord, in zijn beeldende, precieze, poëtische taal. 'In de lente probeerde de oorlog ons te doden terwijl de dagen warmer werden en de vlakten van Ninive groen kleurden' - het begin van de roman.

Hij zegt: 'Mensen denken dat ze de oorlog niet kunnen begrijpen, omdat ze zelf die ervaring niet hebben gehad. Maar gevoelens van angst en woede en verwarring zijn universeel - soldaten zijn niet de enigen die deze emoties hebben. Ik hoop... Ik wilde laten zien hoe gemakkelijk angst kan omslaan in woede en daarna in verwarring vanwege...' Snel, bijna onverstaanbaar: 'Het doden. Ik wilde de lezers die draaikolk van emoties laten voelen.'

In een interview vertelde u dat u voor het leger tekende omdat u 'een man' wilde worden.

'De rolmodellen in mijn leven, de mannen die ik respecteerde, hadden allemaal in het leger gezeten. Het was een stap op de weg naar volwassenheid. Ik had het allemaal niet erg doordacht. Het leek volstrekt logisch het leger in te gaan. Niemand in mijn omgeving keek ervan op.'

Als kind las u al veel en schreef u ook, net als Bartle. Hij is een fictief romanpersonage, maar...

'We hebben zeker overeenkomsten. De drie karakters zijn deels afspiegelingen van mijn persoonlijkheid, van mijn eigen gevoelens.'

In uw boek vertelt Bartle dat hij werd gepest op school omdat hij altijd las. Was dat bij u ook zo?

'Nee. Ik hield die interesses voor mezelf, ik zweeg erover. Omdat ik bang was dat de draak met me zou worden gestoken. Ik schaamde me ervoor. Misschien had het verschil gemaakt als ik ergens anders had gewoond. Maar in Virginia, in het zuiden van het land, in die cultuur, om daarin een tiener te zijn die van poëzie hield, dat leek niet te kunnen.'

Toch opmerkelijk dat u koos voor het leger, als gevoelige, poëzieminnende jongen.

'Dat is waar. Nu, achteraf, met alle gecompliceerde gevoelens die ik er overduidelijk over koester, kan ik me voorstellen dat ik me niet had aangemeld. Maar toen, ik wilde meer zien van de wereld, de wereld beter begrijpen. Er was zoveel gaande en waar ik opgroeide leek alles zo ver weg. Er gebeurde zoveel daarbuiten en ik kon er niet bij.'

En dit was misschien de enige manier waarop u dacht weg te kunnen uit Virginia.

'Het leek de meest directe weg, in elk geval. Een soort garantie.'

Werd u een man?

'Ik werd volwassen in een tempo waartegen weinig mensen zijn opgewassen. Een leven lang aan spijt, angst, woede, cynisme is samengeperst in een ontzettend korte tijd. Zeker, je wordt volwassen, maar het overbelast je hele systeem. It can break the machinery.'

Hij bestelt een caffè americano, in snel Italiaans. Achter hem, door het raam, valt de zachte Toscaanse winterzon op de Basilica di Santa Maria Novella - duizend lichtjaren verwijderd van het platgebrande lapje wereld waarvoor zijn peloton verantwoordelijk was.

'En toen begon het weer', schrijft hij. 'Het orkestrale gehuil van mortiergranaten klonk overal rond ons op. Zelfs na al die maanden onder zulk granaatvuur verscheen er een ontredderde verwarring op de gezichten van het peloton.'

In het chaotische vuurgevecht dat volgt schiet Bartle op een man, maar hij houdt zichzelf voor dat een medesoldaat hem heeft geraakt.

'Volgens mij is dat een universele emotie onder soldaten: het niet willen weten. Terwijl je diep in je hart heel goed beseft dat jij het hebt gedaan. Ga er maar aanstaan, aan alle gevoelens die zo'n ervaring los-maakt. Daar kun je je niet op voorbereiden. Niemand weet hoe het is, totdat je het hebt ondervonden. Om later voor jezelf uit te vinden wat dat zegt over je, hoe dat je definieert als mens - dat is een grote opgave.'

Stilte.

'Wie denken we wel dat we zijn?' vraagt Bartle zich af, vlak voordat hij het dodelijke schot lost.

'Het lijkt zo volstrekt zinloos, mensen die elkaar proberen te doden. Dat is een heel fundamenteel gevoel. Vooral in een omgeving waar zelfs het doden niks schijnt uit te maken. Ik bedoel: je zit een vuurgevecht en de dag daarop is alles weer precies hetzelfde als het was.

'Waar hebben we ons in begeven?, dacht ik. 'Waarom doen we dit eigenlijk? Hoe lang zal dit nog doorgaan?'

Heeft u iets goedgemaakt, met uw boek? Ik denk dat u zich schuldig voelt.

Voorzichtig. 'Ja. Tot op zekere hoogte voel ik me ... Ik bedoel ...'

Sorry, ik was te snel met constateren dat u zich schuldig voelt.

Glimlach, voor het eerst tijdens het gesprek. 'Natuurlijk heb ik spijt, het is zo verwarrend. Mijn gevoelens over mijn eigen ervaringen vloeien in elkaar over. Ik zal nooit zeggen dat ik alleen maar trots ben op wat ik heb gedaan - dat zeker niet. Dat zal nooit gebeuren. Maar het schuldgevoel dat ik die dingen heb gedaan ...'

Dat u mensen hebt gedood.

'Ja. Maar het ene moment voel ik me slecht en het moment daarop voel ik toch een soort waardering voor ... I don't know... het idee dat we misschien toch dingen hebben verbeterd in Irak. Ik weet alleen niet of ik mezelf goed genoeg ken om te kunnen inschatten in hoeverre dat rationalisatie is en wishful thinking.'

De dictator Saddam en zijn zoons zijn er niet meer.

'Inderdaad. Wij zaten in een deel van Irak waar veel Koerden woonden. Daar waren we close mee, die waren blij met ons. Ik ben nog steeds in onderhandeling met mezelf. Ik ben er nog steeds niet over uit wat ik van mijn eigen daden moet denken. Intussen heb ik min of meer geaccepteerd dat ik in andere tijden andere gevoelens had - maar toch.'

In uw roman is sergeant Sterling de perfecte soldaat. Zag u ze om u heen, perfecte soldaten?

Aarzelend: 'Sterling is een projectie van de vragen die ik over mezelf had. Ik zag zeker militairen die geschikter waren voor oorlog voeren dan ik. Wat niet wil zeggen dat ik iemand ben tegengekomen die er plezier in had. Sterling had er ook geen plezier in, hij had alleen een manier gevonden om er goed in te zijn. De baan van soldaten is natuurlijk moeilijk, maar er zit ook een zeer eenvoudige kant aan. Dat ze erbij floreren, is misschien niet juist uitgedrukt, maar er zijn mensen die dat fijn vinden. Wat er van ze wordt verwacht, is simpel.'

Kunt u dat uitleggen?

'Iemand vertelt je waar je heen moet. Iemand vertelt je wat je moet doen. Hoe gruwelijk de verantwoordelijkheid ook is, de taak op zich is helder. Je leven hangt ervan af, het leven van anderen hangt ervan af, maar het is pas verwarrend after the fact.'

After the fact. U bedoelt: nadat je iemand hebt gedood.

Wegkijkend: 'Inderdaad. Wanneer je de tijd hebt erop te reflecteren.'

Is oorlog in een bepaald opzicht eenvoudiger dan het gewone leven?

'Ik denk dat dat een van de redenen is waarom het zo ingewikkeld is weer thuis te komen. Ineens sta je voor een oneindige reeks aan keuzen. Terug naar school? Werk vinden? Zelfs een bezoek aan McDonald's werkt verlammend. Al die soorten hamburgers. De supermarkt, de bioscoop: er is zo veel. Zo veel stimulatie, zo veel prikkeling. Niemand vertelde me meer wat ik moest doen, waar ik heen moest. That can be hard to deal with.'

Net als het besef dat je nooit meer dezelfde intensiteit zult meemaken als tijdens de oorlog.

'Oorlog is een unieke ervaring. Het gaat over leven en dood. Later vraag je jezelf af of je ooit nog iets zult doen dat zo belangrijk is, of je er ooit nog op die manier toe zult doen.' Hij lacht: 'Nu ben ik blij dat ik die verantwoordelijkheid niet meer heb, wetende wat de repercussies zijn. Maar toen ik daar was, hoe afschuwelijk ik het ook vond, voelde ik me toch op het hoogtepunt van mijn existentie.'

U mist het nu niet meer?

'Niet meer. Maar dat heb ik wel gedaan, de eerste jaren na mijn thuiskomst. Ik voelde - en dat komt vaak voor - een grote drang terug te keren. Veel soldaten gaan ook weer de oorlog in. Het is een diepe instinctieve drang, die bijna evolutionair lijkt. Echt vreemd. Verstandelijk weet je dat dit instinct niet gezond is, dat het geen goede beslissing zou zijn terug te gaan. Maar het verlangen, diep van binnen, is zo sterk.

'Vrienden van mij vertrokken weer. Ik had het gevoel dat ik ze in de steek liet. Ik wist wat ze te wachten stond en ik zou niet bij ze zijn.'

Powers loopt naar buiten, een sigaret roken. Hij schrikt niet meer zo van harde geluiden op straat, vertelde hij even daarvoor. Niet meer zo erg als toen hij net terug was. Maar de lucht van diesel als er een bus of vrachtwagen voorbijrijdt, de geur van militaire wagens, overrompelt hem nog steeds - de geur van Irak.

Bij terugkomst: 'We hadden een kleine kapel op de basis. Een soldaat liep de kapel binnen en schoot zichzelf dood. Door zijn zelfmoord werd ik gedwongen mezelf vragen te stellen. Wat heeft die man meegemaakt dat ik niet heb meegemaakt? Ga ik die kant ook op? Kan ik het vermijden? Die vragen werden heel urgent.'

Veel veteranen maken een einde aan hun leven. Bartle overweegt van een spoorbrug te springen. Heeft u dat gevoel ook weleens gehad?

'Ik zal niet zeggen dat ik zelf suïcidaal was, maar ik begreep dat ik er niet zo ver van af was. Ik was nog niet daar, maar ik kon het zien, als je begrijpt wat ik bedoel. Het leek een reële optie. Ik snapte dat andere soldaten het als de enige uitweg zagen voor het lijden. Ik begreep de impuls: just make the pain go away. Alleen heb ik nooit gedacht dat er geen uitweg meer was. Ik wist: er is een manier waarop ik dit achter me kan laten.'

Uit De gele vogels, Bartle in een hallucinerende tirade tegen zichzelf, na zijn terugkomst: '... Jij de moordenaar, de medeplichtige, de op z'n minst verantwoordelijke voor wat er daar gebeurd is, iedereen wil je maar op de schouders slaan en jij wilt het liefst het hele land platbranden, de fik in al die godvergeten gele linten, krijg allemaal de tering denk je, maar ja, wees eerlijk, je hebt je toen wel zelf bij het leger aangemeld, dus het is je eigen schuld, je bent willens en wetens die oorlog ingegaan, dus nu kun je geen kant meer op, dus waarom geen plekje zoeken om stilletjes te gaan liggen en dood te gaan?'

U kunt schrijven: dat is een geluk geweest.

'En ik had de boeken die ik las.'

Waardoor u in een andere wereld kon komen.

'Zelfs in de perioden waarin ik geen contact kon maken met familie en vrienden, heb ik me nooit opgesloten gevoeld. Ik had toegang tot andere levens, door die boeken. Ja, ik heb geluk gehad. Mijn familie en vrienden accepteerden niet dat ik mezelf isoleerde, van ze afduwde. En om eerlijk te zijn: mijn tijd in Irak was zwaar, maar er zijn soldaten die het veel moeilijker hebben gehad dan ik. Die in hevigere gevechten terechtkwamen, die elke dag moesten vechten.'

Las u in Irak, of kon u de concentratie niet opbrengen? 'Mijn moeder stuurde me romans. Ik denk dat ik er misschien drie heb gelezen. The Quiet American, van Graham Greene. En Honderd jaar eenzaamheid, waar ik maanden over deed. Ik heb het later nog een keer herlezen en zag toen pas de gelaagdheid van het boek. Maar het was fijn om mezelf in Irak te kunnen verdrinken in die totaal andere wereld van Honderd jaar eenzaamheid. Een ontsnapping.'

Kunt u zich het moment nog herinneren dat u zich weer normaal voelde, na thuiskomst?

'Ik denk het wel. Al is normaal niet de goeie omschrijving. Ik was gestopt met de laatste baan waar ik niks aan vond, bij een kredietmaatschappij. Ik schreef weer en ging fulltime naar school. Voor mijn studie moest ik een maand naar Sicilië. Ik huurde een scooter en reed ermee de heuvels in. En ik voelde, ik weet het niet ... Vrede. Ik voelde me zoals ik me al heel lang niet had gevoeld. Nog niet terug naar normaal, maar het was alsof ik evenwicht had gevonden. Ik dwaalde niet meer, ik ging de richting op die ik wilde.'

Oorlog is een goed onderwerp om over te schrijven.

'Zeker toen ik net terug was, probeerde ik het onderwerp bijna te vermijden. Ik schreef er gedichten over, maar ik wilde dat eigenlijk niet. Alleen: ik kon mezelf er niet van weerhouden. Het werd noodzakelijk voor me. Lezen en schrijven zijn de manieren waarop ik voeling hou met de wereld.'

Bent u de oorlog ook dankbaar, op een bepaalde manier?

'Ik probeer niks meer for granted te nemen. Mijn familie en vrienden, een goeie kop koffie, airconditioning, ja, dat ik weer kan inslapen.' Zijn schaarse lach: 'Ik zou niemand aanraden het op deze manier te doen, maar ik ben dankbaar dat ik dit soort dingen nu kan waarderen. Ik heb het leven leren waarderen.'

En u besloot schrijver te worden. Anders had u die beslissing misschien nooit genomen.

'Het gekke is dat ik altijd heb geweten wat ik wilde....Schrijven was what made the most sense to me. Na de oorlog was ik niet bang meer voor wat anderen van me vonden. Of ik wel goed genoeg was, noem maar op: dat was allemaal irrelevant geworden. De schaamte voorbij. Ik durfde de sprong te wagen om het echt te proberen. I don't know.'

Stilte.

Dan, zonder aarzeling, deze keer: 'De oorlog heeft me bevrijd van de angst om te falen.'

Kevin Powers werd geboren op 11 juli 1980 in Richmond. Hij diende dertien maanden in Irak. Na zijn vertrek uit het leger schreef hij zich in bij de universiteit van Virginia om Engels te studeren. Hij behaalde zijn Master of Fine Arts aan de University of Texas, waar hij ook een tijdlang poëzie doceerde. Zijn eerste dichtbundel komt binnenkort uit.

'De luit liep over het dak en legde een hand op ieders arm, praatte zachtjes, probeerde ons te kalmeren met zijn stemgeluid, zoals je een bang paard tot bedaren brengt. En misschien waren onze ogen ook wel zwart en nat, en misschien hadden we onze tanden ook wel ontbloot. 'Goed gewerkt,' zei hij, en 'Alles oké?' en 'We redden het wel met z'n allen'. Het viel niet mee om te geloven dat we goed hadden gevochten en dat we het wel zouden redden. Maar ik herinner me nog wat ons was voorgehouden tijdens de opleiding: dat de waarheid niet afhing van iemands geloof erin.'

Fragment uit De gele vogels

A yellow bird

With a yellow bill

Was perched upon

My windowsill

I lured him in

With a piece of bread

And then I smashed

His fucking head...

Traditioneel marslied in het Amerikaanse leger

undefined

Meer over