Wouter Bos moet kiezen in debat over integratie

De PvdA wordt gedomineerd door multiculturalisme. Na het vertrek van Hirsi Ali moet de nieuwe partijleider Bos kleur bekennen, meent Anton van Schijndel....

Anton van Schijndel

Ayaan Hirsi Ali had haar strijd tegen onderdrukking van moslimvrouwen in de PvdA moeten voortzetten, zegt voorzitter Ruud Koole. Maar Hirsi Ali beweert dat de PvdA wordt gegijzeld door moslimconservatieven . Er zijn twee vragen. Als behoudende moslims te veel macht hebben in de PvdA, wat gaat Wouter Bos daaraan doen? En: is Hirsi Ali met haar opvattingen wel thuis in de VVD?

PvdA-ideoloog Bart Tromp geeft Hirsi Ali deels gelijk. Hij wijst op het even ondoordachte als opportunistische personeelsbeleid in de PvdA, waardoor islamieten lid konden worden van raden en besturen. Vaak werd niet onderzocht of zij de beginselen van de rechtsstaat en de scheiding van staat en religie onderschreven (Het Parool, 7 november).

De PvdA heeft dus een probleem. Zoals de meeste politieke partijen is zij op interne consensusvorming gericht. Een actieve minderheid kan daardoor een koerswijziging jarenlang blokkeren. Op het gebied van integratie bestaat die uit allochtone belangenbehartigers die vooral geïnteresseerd zijn in subsidies voor hun organisaties. Zij geloven in de multiculturele samenleving en hebben belang bij een op de groep gericht beleid. Hun slogan is al jaren 'integratie met behoud van eigen identiteit'.

Lange tijd viel van de PvdA een keuze tussen multiculturalisme en integratie niet te verwachten. De blokkademacht van de zaakwaarnemers was te groot. Om maar een punt te noemen: betekent integratie het je volledig eigen maken van de in Nederland bestaande normen en waarden? VVD en CDA zeggen van wel. Maar totnutoe hebben zowel Koole als Bos zich over integratie op de vlakte gehouden. Met als gevolg dat de PvdA over het belangrijkste verkiezingsthema geen helder standpunt heeft.

Had de PvdA haar idealen serieus genomen dan was ze nooit aan het multiculturalisme en zijn zaakwaarnemers ten prooi gevallen. Ze was dan niet blind gebleven voor de nadelen van het koesteren van groepsculturen. Want daar komt 'integratie met behoud van eigen identiteit' op neer. Die nadelen blijken overduidelijk bij de zwakste groepen in onze moslimgemeenschappen, de meisjes en de vrouwen.

Hirsi Ali keert zich tegen het groepsdenken dat zulke misstanden tolereert onder het mom dat het nu eenmaal bij die vreemde culturen hoort. Volgens haar wordt er te makkelijk vanuit gegaan dat zulke onaangename praktijken op den duur vanzelf verdwijnen. De stijging van de transnationale huwelijksmigratie in de jaren negentig doet anders vermoeden.

Zonder steun van de partijtop had Hirsi Ali de macht van conservatieve multiculturalisten nooit kunnen breken. Bos kan dit nu alsnog proberen. Toetssteen is of de visieloze integratieparagraaf van het verkiezingsmanifest in de prullenmand verdwijnt. Resteert de vraag naar de liberale coming-out van Hirsi Ali. Is die geloofwaardig? In haar publicaties toont Hirsi Ali zich met het beklemtonen van individuele rechten een echte liberaal. PvdA'ers spreken doorgaans andere taal. Zij willen sociaal-economische achterstanden van als kansarm bestempelde groepen wegwerken (de gewenste mentaliteitsverandering komt dan naar men hoopt vanzelf). Hirsi Ali legt echter de nadruk op de culturele bepaaldheid van de problemen van moslimvrouwen.

Bij uitstek liberaal is ook het standpunt van Hirsi Ali over de primaire verantwoordelijkheid voor de integratie: die ligt bij de migrant, niet bij de overheid. En de vrijheid van geweten is een ander liberaal beginsel waarvoor zij zich sterk maakt. Mensen moeten van geloof of levensovertuiging kunnen veranderen. Zij heeft een risico genomen door aan die vrijheid uiting te geven toen ze openlijk verklaarde niet meer te geloven. Daarmee doorbrak zij het taboe op afvalligheid.

Doch van huis uit beschouwen sociaal-democraten niet zozeer rechten en vrijheden, als wel idealen zoals emancipatie, zelfontplooiing en solidariteit als kenmerkend voor hun stroming. Maar helaas waren de resultaten van het de afgelopen twintig jaar gevoerde minderhedenbeleid allesbehalve emancipatoir en solidair. Dat valt de PvdA te verwijten.

Trouwens, idealen als emancipatie en solidariteit zijn niet het monopolie van de sociaal-democratie. Kenmerkend voor de PvdA is wél de manier waarop ze gestalte zouden moeten krijgen, namelijk met behulp van een zwaar opgetuigde verzorgingsstaat. Vanouds denken liberalen daar anders over. Hier ligt dan ook een belangrijk ijkpunt. Hirsi Ali heeft een open oog voor de schaduwzijden van de verzorgingsstaat. Zo schreef zij: 'Ook het gemak waarmee men recht kan krijgen op sociale voorzieningen heeft nadelen. Veel migranten zijn daardoor afgegleden naar een bijna permanente uitkeringssituatie' (NRC Handelsblad, 31 augustus). In deze gedachtengang ligt afslanking van de verzorgingsstaat voor de hand - een typisch VVD-standpunt. En een flexibeler arbeidsmarkt is sowieso nodig om in de toekomst de sterk groeiende aantallen allochtone jongeren aan een baan te helpen.

Al met al valt het denken van Hirsi Ali te karakteriseren als liberaal mét een activistische inslag. Voor haar is financiële bemoeienis van de overheid met het allochtone 'middenveld' uit den boze. Tegelijk pleit zij voor bevrijding van moslimvrouwen uit de kluisters van traditie en geloof. Hun keuzevrijheid is wat telt. Dit zijn degelijke liberale opvattingen. Hirsi Ali zal zich wellicht sneller in de VVD thuis voelen dan menigeen nu denkt.

Meer over