Wordt iedereen nou automatisch donor of niet?

In de D66-fractie vloeiden dinsdagmiddag tranen toen Pia Dijkstra's donorwet na vier jaar geploeter dan toch een meerderheid kreeg in de Tweede Kamer. Het is een belangrijke horde in het debat over die ene principiële vraag: van wie is uw lijf?

Beeld van de drie donorkandidaten tijdens het veelbesproken programma de Grote Donorshow van BNN in 2007. In de show maakte de ongeneeslijk zieke Lisa een keuze uit drie nierpatiënten. Aan een van hen zou ze een nier doneren. De kijkers konden haar adviseren door te sms'en. Aanleiding was de dood van nierpatiënt en BNN-oprichter Bart de Graaff. De show bleek uiteindelijk een grap te zijn om het probleem aan te kaarten. Beeld ANP
Beeld van de drie donorkandidaten tijdens het veelbesproken programma de Grote Donorshow van BNN in 2007. In de show maakte de ongeneeslijk zieke Lisa een keuze uit drie nierpatiënten. Aan een van hen zou ze een nier doneren. De kijkers konden haar adviseren door te sms'en. Aanleiding was de dood van nierpatiënt en BNN-oprichter Bart de Graaff. De show bleek uiteindelijk een grap te zijn om het probleem aan te kaarten.Beeld ANP

De Tweede Kamer heeft een genuanceerd antwoord gevonden. Met de kleinst mogelijke meerderheid (75 tegen 74 stemmen - één tegenstander zat vast in de trein) is besloten dat voortaan iedereen na overlijden orgaan-donor is. Uit het stoffelijk overschot mogen organen en weefsel worden weggenomen om zieke medemensen beter te maken - tenzij bezwaar wordt gemaakt.

De nuance zit in dit het vervolg. Iedereen krijgt bericht en iedereen kan ja zeggen of bezwaar maken. Wie bezwaar maakt, is na overlijden geen orgaandonor. De verandering zit bij de mensen die niets laten horen. Die zijn voortaan in principe wél donor. Deze groep wordt geregistreerd onder de noemer 'geen bezwaar'. Als het erop aankomt, is het laatste woord aan hun nabestaanden. Misschien hebben zij sterke argumenten: de overledene opende nooit de post, begreep de post niet of was zwaar religieus. Hebben ze geen argumenten, dan geldt de overledene als donor.

Dat komt neer op een forse aanscherping van de huidige praktijk. Die is geregeld in de Wet op de orgaandonatie uit 1999. Iedereen heeft de keuze donor te zijn of niet. Wie niet kiest, staat geregistreerd als 'geen donor'. Weinig Nederlanders maken nu een keuze. Slechts 40 procent van de 12-plussers staat geregistreerd. Mede daardoor is er nog steeds een groot tekort aan donoren. Nierpatiënten bijvoorbeeld staan jaren op een wachtlijst voor een donornier en zijn wekelijks uren kwijt aan dialyse. Dat is desastreus voor hun kwaliteit van leven. Hetzelfde geldt voor hart- en longpatiënten. Jaarlijks sterven tientallen patiënten terwijl ze op een wachtlijst staan voor een donororgaan - nier, hart, longen, ogen, lever, alvleesklier, hartkleppen, darmen, weefsel.

Tekort aan donororganen eist jaarlijks zeker 130 levens

Initiatiefneemster Pia Dijkstra (D66) was er beduusd van: haar aangescherpte donorwet is door de Tweede Kamer. Wat betekent dat voor donoren en patiënten? Zes vragen over orgaandonatie.

Campagnes zoals de jaarlijkse donorweek of, langer geleden, De Grote Donorshow van omroep BNN hielpen niet echt om het aantal registraties te vergroten. Dijkstra is ervan overtuigd dat zij de registratie nu wel een flinke zet geeft, maar stuitte op principiële tegenstand. Veel tegenstanders menen dat de staat zich nooit het lichaam kan toeëigenen van iemand die daarvoor niet nadrukkelijk heeft gekozen.

In de meeste Kamerfracties gelden medisch-ethische vraagstukken als 'vrije kwesties'. Dat betekent dat Kamerleden hun eigen afweging mogen maken. Op de linkervleugel werd overwegend voor gestemd door D66, GroenLinks, SP en PvdA. Maar PvdA-Kamerlid Eijsink week af en stemde tegen. De CDA-fractie stemde collectief tegen, evenals de PVV. Het gros van de VVD-fractie stemde tegen, maar zeven leden waren voor. Ook VVD-afvallige Houwers en 50Plusser Henk Krol waren voor. Eén Kamerlid was afwezig, Frank Wassenberg van de Partij voor de Dieren. Hij had vervoersproblemen maar zou tegen hebben gestemd. Met zijn stem erbij was het wetsvoorstel afgewezen.

Dijkstra hoopt dat de Eerste Kamer zich nu snel over het voorstel uitspreekt. Een meerderheid ligt daar niet voor de hand. D66, PvdA, SP en GroenLinks hebben 31 zetels in de senaat. Er zijn er 38 nodig voor een meerderheid. Maar gesterkt door de verrassende uitslag in de Tweede Kamer heeft Dijkstra goede moed. Het CDA kent een luidruchtige stroming in de achterban voor haar voorstel, bijvoorbeeld.

Of zij het redt? Omdat het ook in de senaat een vrije kwestie is, valt dat nu niet te zeggen. Vaak keert de Eerste Kamer zich tegen wetsvoorstellen als eerder de Raad van State, het hoogste adviesorgaan, kritisch was. Dat is bij deze donorwet het geval. Maar Dijkstra meent dat zij die kritiek inmiddels in haar voorstel heeft verwerkt.

Mogelijk wil de Eerste Kamer nu eerst een nieuw advies van de Raad van State. Waarna 75 senatoren, ieder voor zich, het lot van een nieuw stelsel in hun handen hebben.

Meer over