Analysecomplottheorieën

Worden complottheorieën vaker verkondigd? Ze zijn in ieder geval zichtbaarder

In juli demonstreerden zo'n tachtig mensen bij het NOS-gebouw in Hilversum tegen de NOS, nepnieuws en de lockdown-maatregelen.Beeld Joris Van Gennip

‘Wellicht ongelukkig’, noemde rapper Lange Frans zijn bespiegelingen over het neerschieten van Mark Rutte, Geert Wilders en de gehele koninklijke familie, omdat zij deel zouden uitmaken van een mondiaal netwerk van satanische pedofielen. Deze week sloot YouTube het kanaal van Lange Frans, nadat Arjan Lubach een item aan zijn ‘fabeltjesfuik’ had gewijd.

Onlangs verscheen ook het eerste nummer van Gezond Verstand, waarin corona een ‘schijnpandemie’ werd genoemd en de moordpoging op de Russische oppositieleider Aleksej Navalny een ‘sluipmoordfantasie’. Hoofdredacteur is Karel van Wolferen (79), voormalig correspondent voor NRC Handelsblad in Japan en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Eerder schreef hij dat corona op een Amerikaanse legerbasis is gefabriceerd als voorwendsel om alle kinderen ter wereld te vaccineren, waarbij zij een ‘digitale identiteit’ krijgen waarmee zij levenslang gevolgd kunnen worden.

Soms lijkt de bodem onder het publieke debat weggevallen. Zonder bewijs worden de wildste beweringen gedaan. Een verontrustend groot aantal mensen koppelt een diep wantrouwen jegens alle autoriteiten aan een opvallende goedgelovigheid ten opzichte van ‘alternatieve feiten’. Volgens een peiling van Kieskompas voor dagblad Trouw in augustus, gelooft 10 procent van de Nederlanders dat er ‘vieze spelletjes’ worden gespeeld rond corona. Ongeveer 5 procent – vooral aanhangers van PVV, SGP, Forum voor Democratie en niet-kiezers – vindt het geloofwaardig dat burgers straks bij vaccinatie een chip geïmplanteerd krijgen, waarmee zij door de overheid gevolgd kunnen worden. Het is een minderheid, maar bij elkaar zijn het veel mensen.

Volgens veel onderzoekers is niet duidelijk of complottheorieën vaker worden verkondigd dan vroeger. Ze zijn in elk geval zichtbaarder geworden door Twitter en Facebook. Hoe dan ook, in tijden van verwarring en onzekerheid staan veel mensen open voor nieuwe ideeën die hun wereldbeeld structureren, ook omdat oude religies en ideologieën hebben afgedaan.

Het populisme biedt zo’n wereldbeeld en de complottheorie past er precies in. ‘De complottheorie is de logica van het populisme’, schrijft de Britse politicoloog David Runciman in zijn boek How Democracy Ends. ‘Het basisidee achter populisme is dat de democratie van het volk gestolen is door de elites. Om haar terug te krijgen moeten de elites uit hun schuilplaatsen worden gespoeld, waar ze hun ware bedoelingen verbergen achter de schijn van democratie.’

Daartoe mogen alle middelen worden ingezet. Volgens de QAnon-theorie worden kinderen in satanische rituelen misbruikt door de mondiale elite en is president Trump gezonden om hier een einde aan te maken. Het idee is zo bizar dat de vraag rijst of mensen hier werkelijk in geloven. Sommigen wel. ‘Het hoort gewoon tot de levensstijl van de elite om kinderen te misbruiken’, zei een Nederlandse QAnon-aanhanger in Nieuwsuur.

Voor anderen gaat het eerder om theater dan om de waarheid, zegt de Canadese psycholoog Steven Pinker. Wie een wilde theorie verkondigt, jaagt zijn tegenstanders op de kast en toont zijn solidariteit met zijn bloedbroeders. ‘Iedereen kan zeggen dat een steen omlaag valt en niet omhoog’, aldus Pinker in zijn boek Verlichting Nu. ‘Maar alleen iemand die werkelijk toegewijd is aan zijn broeders heeft een reden om te zeggen dat de Democratische partij een netwerk van pedofielen runt vanuit een pizzeria in Washington.’

Zo krijgt de complottheorie een functie: laten zien dat je aan de ‘goede’ kant staat. Waarheid en identiteit zijn met elkaar verweven, schrijft NRC-journalist Bas Heijne in zijn essay Mens/Onmens: ‘Wat is waar, wat wil je dat waar is? Wat geloof je, wie wil je zijn?’

In deze schemerzone hoef je niets te bewijzen. De feiten doen er niet zo veel toe, omdat de grotere waarheid veel belangrijker is: de heroïsche strijd tegen een perverse elite.

Sommige mensen geloven heilig in complotten. QAnon heeft een religieuze structuur met een Dag des Oordeels, The Storm genoemd, waarop duizenden pedofielen zullen worden gearresteerd. Daarna breekt een nieuwe periode van vrede en geluk aan. Anderen hebben een veel lossere omgang met ‘alternatieve feiten’, denken Pinker en Heijne. De bedoeling is niet eens om te overtuigen, maar om twijfel te zaaien, de tegenstander te ontregelen, verdacht te maken en uiteindelijk van zijn politieke legitimiteit te beroven. President Trump is een meester in deze werkwijze. Wie herinnert zich Obamagate nog? Trump is alweer een paar complotten verder en weet nu al dat er grootscheeps gefraudeerd zal geworden bij de verkiezingen. ‘Post-truth’ is een instrument in een niets ontziende politieke strijd. De postmodernisten schreven het al in de jaren tachtig en negentig: de waarheid bestaat niet, zij is slechts een constructie waarmee macht wordt uitgeoefend.

Tijdens de coronacrisis is het vertrouwen in de overheid bij de meeste mensen groter geworden. Maar bij een flinke minderheid is het toch al diepe wantrouwen verder versterkt, omdat de overheid diep heeft ingegrepen in het persoonlijk leven. In een nerveuze, lichtgeraakte samenleving zitten veel mensen alleen thuis, waarbij ze uren de tijd hebben om op internet ‘onderzoek’ te doen en broeierige gesprekken met gelijkgestemden te voeren. Het is een voedingsbodem waarop het complotvirus nog lang kan voortwoekeren. 

Wie en wat zit er achter het blad Gezond Verstand, met ‘de echte waarheid’ over corona en 9/11?
Ruim een miljoen proefexemplaren van een tijdschrift vol complottheorieën over corona en veel meer zaken belandden onlangs ongevraagd in brievenbussen door het hele land. Wie en wat zit er achter Gezond Verstand?

NCTV: boosheid en ongenoegen over coronamaatregelen leiden vaker tot radicalisering
Sinds het uitbreken van de coronacrisis maakt een ‘radicale onderstroom’ van activisten zich schuldig aan het belagen van ‘politici, journalisten en het intimideren van politiemensen’. Vooral via sociale media is de ‘drempel om tot extremistische gedragingen te komen’ de afgelopen tijd verlaagd.

Meer over