Wolkers recordhouder van vernielde werken

Steeds meer kunstwerken in de openbare ruimte worden beschadigd of geheel vernield. De gemeente Leiden geeft nu verregaand advies aan kunstenaars voor 'hufterbestendige' werken....

Van onze verslaggever Pablo Cabenda

Een kleine greep. In 1993, 1997 en 1999 werd het Amsterdamse Auschwitz-monument vernield. In 1995 werd een glazen sculptuur in Wappenerveen van zijn sokkel getrokken. Het metershoge Vrouw in verzet in Oegstgeest werd in 1998 stuk geslagen.

Tijdens de millenniumviering blies een zestienjarige jongen een oorlogsmonument in Doesburg op. En vorige week donderdag voltrok zich de (voorlopig) laatste daad van vernietigend vandalisme. Op Texel verwoestte een nog onbekende het glazen kunstwerk Tot hier en niet verder.

Allemaal werken van Jan Wolkers en allemaal beschadigd, vernield of vernietigd. De kunstenaar geniet op dit moment de twijfelachtige eer recordhouder te zijn van de meeste vernielde werken in de openbare ruimte.

In zijn slachtofferschap staat Wolkers zeker niet alleen, maar hij is wel een voorbeeld van een ontwikkeling waarin 'openbaar' steeds meer gelijk lijkt te worden gesteld aan 'vogelvrij'.

Bij de Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR), die gemeentes adviseert bij de plaatsing van kunst, heeft projectcoördinator Tom van Gestel de indruk dat het beeldvandalisme de laatste jaren ernstig toeneemt. De omvang daarvankan projectcoördinator Tom Van Gestel niet zeggen, want daar worden geen cijfers over bijgehouden. 'Maar ik heb de stille hoop dat er geen beeldenstorm aan de gang is.'

Van Gestel: 'Je moet ervan uit gaan dat bij de plaatsing van een paar honderd kunstwerken jaarlijks zo'n tien à vijftien meldingen binnen komen van vandalisme.'

En het is niet alleen de frequentie maar ook de intensiteit waarmee de werken te lijf worden gegaan. In Zeewolde werd vorig jaar bijvoorbeeld de Windkabine van Roman Signer, een triomfboog van zwaar beton, met een moker zwaar gehavend.

Wat te doen? Het hufterproof maken door het gebruik van bestendige materialen is een optie. Maar daarmee stop je alleen de incidentele vandaal niet de gek met een voorhamer.

En bovendien kan dat ook indruisen tegen de geest van het kunstwerk. Voor een beeld dat de fragiliteit van de vrede moet uitbeelden is gewapend beton geen optie. Bovendien zijn opdrachtgevers over het algemeen erg behoedzaam wanneer het op de autonomie van de kunstenaar aankomt.

In Leiden heeft cultuurwethouder Alexander Pechtold, door schande en vooral schade wijs geworden, minder moeite met verregaand kunstenaarsadvies over materiaalkeuze en locatie. Na een jarenlang strijd rond het vredesmonument van Piet Hein Stulemeijer, waarvan de glazen panelen bijna om de dag werden ingegooid, kwam de gemeente met een nieuwe nota met strakkere regels.

De gemeente zorgt nu op voorhand voor een goede locatie en informeert bij de bevolking of er voldoende draagvlak is. Zo niet, komt het werk er niet. Pechtold: 'Daarmee zorg je ook dat de omwonenden zelf een oogje in het zeil houden.'

Daar bovenop wordt een bedrijf ingeschakeld dat zich heeft gespecialiseerd in fulltime onderhoud en toezicht van beelden in de openbare ruimte. Mochten de vernielingen dan nog niet stoppen kan in het alleruiterste geval het beeld worden verwijderd. Dat overkwam uiteindelijk ook het beeld van Stulemeijer.

Of Wolkers' Tot hier en niet verder op dezelfde locatie herrijst, is nog onduidelijk. Maar de nare ervaringen maken hem niet huiverig weer aan de slag te gaan. 'Ben je gek. Ik ben op dit moment in mijn atelier bezig met een beeld dat midden in het water komt. Een eventuele dader verdrinkt of wordt door de eenden en brasems aangevallen voordat hij kwaad kan.'

Meer over