Wolkers de mitrailleur

Blind typen was voor Jan Wolkers een ideale manier van denken. Zo kon hij zijn gedachten laten gaan.

null Beeld Annabel Miedema
Beeld Annabel Miedema

Opwelling

In het houten huisje in de achtertuin op Texel staat nog altijd Wolkers' schrijfmachine. In zijn archief heb ik de bon teruggevonden. Voor de somma van 295 gulden kocht hij op 1 februari 1957 bij Ruys' Handelsvereeniging in Amsterdam deze Olivetti Portable Lettera 22, nr. 298834.

Wolkers schafte de machine in een opwelling aan op de dag dat hij op de trein naar Parijs zou stappen om een half jaar in de leer te gaan bij de beeldhouwer Ossip Zadkine. 'Ik had helemaal niet het plan om te gaan schrijven. Is dat niet wonderbaar?'

Vijftig jaar later, in de zomer van 2007, vlak voor zijn dood, sprak ik met Wolkers over het begin van zijn schrijverschap. We liepen samen door de achtertuin naar het schrijvershuisje. Binnen rook het zoet en schimmelig.

Memoires van een biograaf

Onno Blom werkt aan de biografie over Jan Wolkers. Hij houdt daarover een dagboek bij - waarvan we in delen de notities presenteren.

De mitrailleur

Hij nam plaats achter zijn werktafel en streek met zijn oude handen, die pijnlijk waren en knoestig, en waarmee hij zijn eigen naam niet eens meer kon schrijven zonder te trillen, liefdevol over de toetsen van de Olivetti. Ik weet nog dat ik dacht: Horowitz achter de Steinway. Ik weet ook nog dat ik dacht: wat een theatrale gedachte.

Wolkers vergeleek de aankoop van zijn eerste schrijfmachine met iets anders: met de plotselinge gedrevenheid van een jager om een wapenwinkel binnen te lopen en een geweer aan te schaffen. Hij zei tegen me: 'Even later zie je de man lopen voor wie het schot is bedoeld dat je met de karabijn zal lossen.'

Het eerste - en op de kunstacademie na ook het enige - diploma dat Jan haalde, was zijn typediploma. In de lente van 1941, 16 jaar oud, leerde hij blind typen met tien vingers bij Instituut Pont op de Breestraat 89a in Leiden. Aanvankelijk ging dat stijf en onwennig. Ze noemden hem bij Pont vanwege zijn harde aanslag wel 'de mitrailleur'.

Schrijfmachine als troeteldier

Die bijnaam krijgt extra lading als je bedenkt dat Jan niet alleen ritmisch leerde typen op muziek van Victor Silvester, maar ook op het geluid van klakkende hakken van Duitse soldaten die onder het raam door de Leidse Breestraat marcheerden.

Vanaf 1957 zou Wolkers zijn verhalen direct op de machine schrijven. Blind typen was voor hem een ideale manier van denken. Zo kon hij zijn gedachten laten gaan en voor zich uitkijken terwijl onder zijn handen de woorden vorm kregen. 'Je overziet de hele wereld. Je voelt je zo'n Egyptisch blokbeeld van een schrijver, die de indruk wekt zijn schrijfmachine op zijn schoot te hebben als troeteldier.'

Spinrag

In het laatste jaar van zijn leven groeide tussen de letterhamers van zijn Olivetti het spinrag. In het glinsterend web zat een klein, zwart spinnetje verstopt. Wolkers haalde zijn vingers snel weer van de toetsen. 'Die mag ik toch niet storen met mijn geschrijf?' Hij liet het spinnetje op zijn hand lopen en zette het buiten in de tuin voorzichtig op de gifsla.

'Als een lief koolmeesje het spinnetje ziet lopen', grinnikte Wolkers, 'is hij toch nog verloren.'

Meer over