Wolfsroedel is een boek dat geen hoop biedt

Het jeugdboek Wolfsroedel van Floortje Zwigtman gaat over gruwelijke gewelddaden waartoe iedereen kan worden verleid. Marieke Henselmans is het er niet mee eens dat in elk kind een machtswellusteling schuilgaat....

Marieke Henselmans

IN Cicero (de Volkskrant, 2 augustus) heb ik geschreven over Wolfsroedel van Floortje Zwigtman. Ik was tamelijk argeloos begonnen aan het meer dan vijfhonderd pagina's dikke boek. Op de kaft stond dat het ging om een spannend boek vol oorlog en strijd. Dat bleek een onzinnige kwalificatie. Het gaat over goed en kwaad, maar wel erg hoofdzakelijk over het kwaad.

Het (historische) verhaal gaat over twee prinsen, Vlad en Radu Tepes, die in de vijftiende eeuw leefden op de Balkan. Vlad streeft naar orde en tucht, heeft een genadeloze manier van regeren en maakt veel vijanden, onder wie zijn broer, die vrede wil. Het verhaal gaat ook over twee andere broers, Vulpe en Lupu, gewone boerenjongens, die een eeuw later leven. Lupu is roverhoofdman en raakt in een strijd verwikkeld met Vulpe, eerst over de verdeling van de buit, later op leven en dood.

Wolfsroedel schetst hoe deze jongens in een maalstroom van streven naar macht en het bijna wellustig gebruiken van geweld terechtkomen. Hoe fascinerend het kan zijn bloed uit een steekwond te zien gutsen, een mens te zien sterven en eigenhandig te moorden. Hoe er in elke groep wel iemand te vinden is die niet te beroerd is een ander te martelen. Minutieus wordt beschreven hoe Vlad zijn vijanden levend aan een staak laat spietsen. De staken met de lijken vormen een woud rond zijn paleis.

Ik heb de inhoud van Wolfsroedel zo neutraal mogelijk beschreven en heb de recensie als volgt laten eindigen: 'In het verhaal wordt benadrukt hoeveel keuzemomenten de jongens hadden. Telkens was er een mogelijkheid uit de groep te stappen, niet verder te gaan. Ook ouders hebben keuzes. Laat je kinderen kijken naar geweld op tv? Is het nodig dat ze lezen hoe mensen soms verworden tot beesten? En zo ja, hoe oud moeten kinderen daarvoor zijn? Als dit boek een film was zou het voor boven de zestien zijn. Zelf heb ik het aan geen enkel kind willen voorleggen.'

Floortje Zwigtman schrijft op Forum van 13 augustus dat zij (integere, dat staat niet ter discussie) pedagogische bedoelingen met het boek heeft. Het is een discussiestuk dat jongeren moet aanzetten tot nadenken over geweld. Zij betoogt dat geweld (in films en games) tot amusement is geworden. Zij wil kinderen toerusten om met het gevaar van verwaarlozing, seksueel misbruik en geweld te kunnen omgaan. Zij wil lezers wakker schudden. Zij wil het vermogen tot zelfreflectie bevorderen, en bereiken dat kinderen het kwaad in zichzelf herkennen. Wij (volwassenen), zouden maximaal open moeten zijn over geweld om kinderen weerbaar te maken. Zo niet: dan doen we hen tekort, aldus Zwigtman.

Ten eerste: iets dergelijks had zij op de kaft van het boek moeten zetten! Lezers hebben er recht op te weten wat een boek biedt.

Mijn tweede bezwaar is praktisch. Als Zwigtman zoveel mogelijk kinderen wil bereiken met dit verhaal, had zij een andere vorm moeten kiezen. Ze heeft een ontoegankelijk, erg omvangrijk boek geschreven. Met haar aanpak maakt ze de groep die er kennis van zal nemen wel erg klein. Op de middelbare school wordt steeds minder vrijwillig gelezen, het meest nog door meisjes. Een kleine groep havo-vwo-leerlingen zal zo'n dikke, verdrietig makende pil uitlezen.

Als Zwigtman de grote groep jongens die opereren aan de rafelrand van onze samenleving, de 'boefjes' die al geweld gebruiken, had willen bereiken had ze een ander middel moeten kiezen. Een lespakket, een strip, een cursus als werkstraf na het gebruiken van geweld misschien. Maar ze maakte dit boek en wil dat zoveel mogelijk kinderen het lezen.

Het is niet zo dat ik ernstige onderwerpen bij kinderen weg wil houden. Zwigtman heeft volkomen gelijk: al zou je willen, dat kan niet eens. De afschuwelijke kanten van de mensheid dringen zich op via kranten, tv en internet. Natuurlijk moet je daar als ouders over praten en moeten kinderen zijn voorbereid op de grote boze wereld.

Maar, mijn derde bezwaar is: hoever moet dat gaan? Stel: kinderen vangen iets op over kinderporno en snuffmovies en vragen wat dat is. Je kunt uitleggen dat er volwassenen zijn die seks willen hebben met kinderen, en dat ze door manipulatie gedaan krijgen dat kinderen meewerken. En dat kinderen dus voorzichtig moeten zijn in het contact met vreemden.

Maar moet je ook vertellen dat kinderen soms gemarteld worden door hun eigen (stief)ouders, dat er sigaretten op ze uitgedrukt worden (voor de film) en dat ze zelfs vermoord kunnen worden, terwijl ze vreselijke pijn lijden? Ja, je bent open of je bent het niet. Bovendien moeten we dan compleet zijn en ook het afhakken van ledematen in Rwanda uitdiepen, (seksueel) geweld in heel Afrika, dictatoriaal geweld in Latijns Amerika en de rest van de wereld, van heden en verleden.

Ik zie hier geen heil in. Het boek van Zwigtman geeft bijna obsessief details over de gevolgen van wreedheid: spietsen, levend verbranden, onthoofden, sollen met lijken. Er komt nauwelijks goedheid in voor. De zogenaamde goeden blijken nog erger dan de slechten.

Dit boek biedt geen enkele hoop en doet geen recht aan de meerderheid van de mensen die gewetensvol ernaar streeft iets goeds van hun leven te maken. Het kan zijn dat een enkeling die op het punt staat geweld te gaan gebruiken door het lezen van dit boek ervan weerhouden wordt. Maar het kan ook dat diegene depressief wordt, of nog erger: juist extra gefascineerd en aangemoedigd. In de VS zijn gewelddadige films vaker dan eens geïmiteerd door tieners, die gewoon eens wilden voelen hoe het is om te doden.

Dit boek, als protest tegen geweld, schiet zijn integere doel voorbij.

Meer over