Wit-Russen zijn 'leugens' over Tsjernobyl zat

De Wit-Russische oppositie was gisteren voor het eerst sinds een maand weer massaal in protest bijeen. Duizenden Wit-Russen herdachten in Minsk de kernramp van Tsjernobyl....

'Wij zijn niet bang meer!', schreeuwt een blonde vrouw van een jaar of veertig recht in de lens van een filmende politieman. Ze is een van de ruim zesduizend Wit-Russen die gisteren in het centrum van Minsk deelnamen aan een protestmars ter herdenking van twee rampen: de tragedie in Tsjernobyl twintig jaar geleden die eenvijfde van het Wit-Russische grondgebied onleefbaar maakte, en de grondwetswijziging die Wit-Rusland tien jaar geleden veranderde in een dictatuur.

Oppositieleider Aleksander Milinkevitsj spreekt de uitgelaten menigte toe. 'Goedenavond vrij Wit-Rusland!', zegt hij, waarna hij luid wordt toegejuichd. 'Wij zijn de leugens zat. We zullen dit regime met vreedzame acties omver werpen. Dat kan een jaar duren, of zelfs twee. Maar vijf jaar zullen we niet meer wachten.' De Wit-Russische oppositie is voor het eerst in een maand weer massaal in protest bijeen, nadat op 24 maart een tentenkamp op het Oktoberplein met geweld werd ontruimd.

'Deze periode hebben we benut om ons beter te organiseren', zegt Sergej Voznjak, naaste medewerker van Milinkevitsj. 'We hebben een comité opgericht dat hulp geeft aan slachtoffers van de repressie. Daarnaast zijn we een zwarte lijst aan het opstellen van mensen die hebben meegewerkt aan de onderdrukking. Daarop staan nu ongeveer 350 namen - politiemannen, rechters en rectors van de universiteit - maar het worden er veel meer. Wij hopen dat de EU de lijst met mensen die geen visa meer krijgen zal uitbreiden.'

Milinkevitsj heeft zich de afgelopen maand duidelijk beter voorbereid op zijn rol als oppositieleider. Hij komt zelfverzekerder over dan in de dagen van protest direct na de presidentsverkiezingen van 19 maart. Zijn toespraak zit vol pakkende, korte zinnen. Hij riskeert met zijn optreden arrestatie: eerder op de dag was hij bij de procureur op het matje geroepen. Die had hem verboden om de Tsjernobyl-protestmars te gebruiken voor politieke doeleinden.

'Maar Tsjernobyl kan niet langer los worden gezien van de politiek', zo zei hij voor zijn ontmoeting met de procureur. 'Tsjernobyl is een van de grootste misdaden van dit regime. Het is crimineel om de mensen naar de vervuilde gebieden te laten terugkeren, om landbouwproducten uit die regio te verhandelen en om jonge specialisten verplicht daar op stage te sturen. Het is ook crimineel om te verzwijgen wat de werkelijke gevolgen zijn.'

Over het smalle troittoir, voorafgegaan door een groepje priesters, lopen de duizenden demonstranten een afstand van vier kilometer naar een Tsjernobyl-herdenkingskerkje. Niemand trekt zich iets aan van de politieman die vanuit een auto per luidspreker de menigte toespreekt. 'Deze actie is illegaal', klinkt het, 'de verantwoordelijken zullen worden gestraft.'

De geheime politie KGB zal de opnamen van de filmende politiemannen nauwkeurig bestuderen, denkt de Duitse ambassadeur Martin Hecker die met een groep EU-ambassadeurs als sympatisant van de oppositie bij de protestmars aanwezig is. 'Veel van die jongeren worden later gearresteerd', vermoedt hij. 'Maar een staat die van jongeren politieke vluchtelingen maakt, creëert een vruchtbare basis voor veranderingen.'

Onder de demonstranten is ook de 19-jarige student politicologie Boris Gorjetski. 'Leve Wit-Rusland!', roept hij. Gorjetski heeft zware weken achter de rug. In februari zat hij tien dagen in de cel na een demonstratie op het Oktoberplein. Toen hij vrijkwam, was hij op de universiteit niet langer welkom. Vlak voor de verkiezingen kwam hij opnieuw in de gevangenis terecht omdat hij lid is van een illegale organisatie. Gorjetski is van de leiders van de actiegroep Molodoj Front (Jong Front)

Over een maand moet hij opnieuw voor de rechter verschijnen. Hij kan dan tot twee jaar cel worden veroordeeld. Zijn vrienden raden hem aan te vluchten. 'Ik pieker daar niet over', zegt Gorjetski stellig. 'Als ik vlucht, lijkt het alsof ze me gebroken hebben. Ik zal mijn straf met opgeheven hoofd uitzitten. Zodat anderen ook de moed niet opgeven.' Gorjetski krijgt hulp van het nieuwe Comité voor Slachtoffers van de Onderdrukking. 'Zij gaan voor mij regelen dat ik in de cel per post een opleiding kan volgen aan een technisch college in Polen.'

Ina Koelé, de vrouw van Milinkevitsj, is voorzitter van het comité. 'Er zijn zeven jongeren die net als Boris een lange gevangenisstraf kunnen krijgen', vertelt zij. Tot nu toe zijn twintig jonge activisten van de universiteit gestuurd, vijftig anderen zullen naar verwachting nog volgen. 'Zij kunnen een opleiding in het buitenland gaan volgen: Polen, Tsjechië, Duitsland en Engeland hebben studieplaatsen aangeboden.'

Het comité zet zich ook in voor de veertig oppositieaanhangers zijn ontslagen. 'We doen daarbij een beroep op de interne solidareit. Werkgevers die ons steunen, proberen deze mensen in hun vacatures te plaatsen, daarnaast hebben omliggende landen laten weten bereid te zijn om deze mensen tijdelijk aan werk te helpen.'

Koelé merkt dat de sfeer in Wit-Rusland na de verkiezingen is veranderd. 'We waren nog niet toe aan een revolutie, maar we zijn er wel een stap dichterbij gekomen. Het belangrijkste gevolg is dat een solidariteitsbeweging is ontstaan. Veel mensen hebben hun angst voor de repressie overwonnen. Zakenmensen en geestelijken bieden spontaan aan om onderdrukten te helpen. Ouders van kinderen die in de cel zaten, geven elkaar morele en financiële steun. Studenten weigeren in kameraden-tribunalen hun medestudenten te veroordelen die actief zijn voor de oppositie.

President Loekasjenko was gisteren niet in Minsk. Net als elk jaar bezocht hij, op de voet gevolgd door tv-camera's, een stadje in de door Tsjernobyl vervuilde gebieden. Hij bekeek het optreden van een dansgroep, bezocht een school en een ziekenhuis terwijl de lokale bevolking hem enthousiast bedankte voor zijn steun de afgelopen jaren. 'Wij hebben aangetoond dat leven mogelijk is in de vervuilde gebieden', zo verklaarde het hoofd van de presidentiële administratie Gennadi Nevoeiglas.

Meer over