Wis- en natuurkunde passen in je binnenzak

Wat is het onzekerheidsprincipe van Heisenberg? En hoe zat het ook alweer met het getal pi? Naarmate de bwetenschappen dominanter worden, weten gewone mensen er steeds minder van af....

Ook de onlangs verschenen deeltjes Wiskunde voor in je binnenzak en Natuurkunde voor in je binnenzak mikken op deze markt. De boekjes, vertalingen uit het Duits, zijn dun, iets meer dan honderd pagina's, en passen inderdaad in de binnenzak. Ze bestaan allebei uit hoofdstukjes die je wachtend op de trein of in een ander verloren kwartier tot je kunt nemen. De inhoudelijke aanpak is echter nogal verschillend.

Natuurkunde voor in je binnenzak wil volgens de flaptekst 'de kern' van de natuurkunde vatten in dik vijftig kernbegrippen. Harald Lesch, hoogleraar theoretische astrofysica in Mn en presentator van een wetenschapsprogramma voor de Beierse televisie, schreef het samen met zijn studenten.

Voor een boekje dat volgens Lesch iets wil overbrengen van het plezier dat fysici aan hun vak beleven, is de gekozen opzet vreemd. We beginnen namelijk, weinig speels, gewoon met natuurkundelessen. Hup, eerste les: straling. Tweede les: golven, buiging, interferentie.Derde les: dopplereffect. Daarna belanden we via begrippen als energie, massa en impuls bij zwaartekracht en relativiteitsleer, en tenslotte in de bizarre wereld van de quantummechanica.

Pas nadat we deze soms taaie spoedcursus 'fundamentele definities' achter de kiezen hebben, mogen we ons aan het eind van het boek nog even vermeien in 'aanschouwelijke verschijnselen en technologie zoals bliksem en donder, supergeleiding en tijdreizen. Didactisch gezien een gemiste kans. Met zulke meer smakelijke onderwerpen haal je de lezer juist binnen.

Daarnaast lezen niet alle stukjes even lekker. Dat komt deels doordat de ene bijdrage door een begenadigder auteur is geschreven dan de andere. Maar de opzet leidt ook tot verbrokkeling en onduidelijkheid. Je vraagt je af of de auteurs wel overlegd hebben over wat ze waar precies gaan behandelen.

Neem het foton, dat raadselachtige lichtdeeltje. Het duikt voor het eerst op in een plaatje bij het stuk over licht en andere elektromagnetische straling, maar in de tekst wordt het niet genoemd. Elders lezen we dat fotonen lichtdeeltjes zonder massa zijn, en weer ergens anders dat ze volgens de speciale relativiteitstheorie een soort massa hebben 'omdat ze energie bezitten' - maar goed uitgelegd wordt het nergens. Dat klemt te meer daar het hele begrip foton in de inhoudsopgave ontbreekt.

Pas de quantummechanica-stukjes leveren de radeloos bladerende lezer een definitie in brokstukken op. Hier leren we eerst dat licht zowel golf als deeltje is, vervolgens dat het foton het massaloze elementaire deeltje van licht en een soort boson is, en ten slotte dat elke vorm van elektromagnetische straling uit fotonen bestaat, van kosmische achtergrondstraling, via het licht van de zon tot aan renstraling. 'Fotonen transporteren energie van het ene systeem naar het andere, bijvoorbeeld de energie van de zon naar de aarde.'

Wiskunde voor in de binnenzak, eveneens dik honderd pagina's, is vergeleken met het natuurkundeboek toegankelijker opgezet. Anders dan Lesch en zijn studenten heeft Albrecht Beutelspacher, hoogleraar geometrie en discrete wiskunde aan de universiteit van Gien, geen enkele moeite tot systematiek gedaan. Beutelspacher biedt gewoon luchtige, columnachtige stukjes, het geslaagder dan het andere, hooguit twee bladzijden lang.

Beutelspacher wil afrekenen met de standaardreflex van veel leken: wiskunde is moeilijk en heeft niets met mij te maken. Maar hij komt er niet helemaal uit. Want in zijn ijver om aan te tonen dat wiskunde absoluut niet 'wereldvreemd, saai en nutteloos' is, schuift hij de wiskunde zelf uit beeld. En dat maakt zijn op zich leuke stukjes soms oppervlakkig en onbevredigend. Toch kunnen de ongecijferden onder ons er nog aardig wat van opsteken. Bijvoorbeeld: span veertigduizend kilometer touw strak om de evenaar. Maak het meter langer. Hoeveel speelruimte ontstaat rondom? Zo'n 16 centimeter, wordt ons voorgerekend. De uitgever kondigt voor komend najaar twee nieuwe 'binnenzakdelen' aan. Een boekje over statistiek, eveneens vertaald uit het Duits, en een oorspronkelijk nieuw boekje over sterrenkunde. Hopelijk wordt dan gedacht aan een beredeneerde bibliografie die de lezer verwijst naar andere literatuur. De huidige twee deeltjes moeten zo'n literatuurlijst ontberen. Jammer, bij boekjes die juist wegwijs willen maken.

Meer over