Wilde zalm vist achter ’t net

Viskwekerijen lijken de toekomst te hebben in een overbeviste wereld. Een studie wijst echter op de keerzijde van kweek. Wilde vis wordt er ziek van of gevangen als voer....

Waar zalmkwekerijen verschijnen, daar kwijnt de wilde zalm weg. Minstens de helft van de wilde zalm die in aanraking komt met gekweekte soortgenoten in kooien, sterft. Meestal omdat ze onderweg een ziekte oplopen van de gekooide exemplaren.

Al eerder werd geconstateerd dat wilde zalmen er beroerd afkomen als ze zich ophouden bij de netkooien. Maar nu heeft onderzoeker Jennifer Ford van Dalhousie University in Halifax (Canada) samen met de inmiddels overleden onderzoeker Ramsom Myers voor het eerst vastgesteld dat dit verschijnsel zich bij alle onderzochte zalmkwekerijen voordoet. Ford en Myers publiceerden hun onderzoek afgelopen maandag online op de Public Library of Science.

‘Een pittig artikel’, reageert dr. Johan Verreth van Wageningen Universiteit, die expert is in aquacultuur en visserij. ‘Het geeft een trend aan. Alles wijst in dezelfde richting.’

Wat het onderzoek over de dramatische afname van de wilde zalm zo interessant maakt, zegt Verreth, is dat er op verschillende plaatsen in de wereld (Oost- en West-Canada, Engeland en Ierland) is gekeken. Steeds werden twee populaties onderzocht die dichtbij elkaar leven en waarbij de ene wel een zalmkwekerij in de buurt heeft en de andere niet.

Dat maakt het onderzoek meteen een stuk betrouwbaarder en wetenschappelijker. ‘Misschien is het nuttig voor de lezers van de Volkskrant om te weten dat in Noorwegen geen enkele locatie voldeed aan de onderzoekseisen’, zegt Ford aan de telefoon. ‘Het is er zo dicht bezaaid met viskwekerijen dat er geen plekken zijn te vinden voor een goede vergelijking. Er is nog een andere reden die Noorwegen ongeschikt maakte voor het onderzoek. Er ontsnappen daar zoveel zalmen uit de kweekvijvers dat een telling van beide soorten ondoenlijk wordt’, zegt Ford.

Ook Chili, het tweede land voor de zalmkweek, werd niet onderzocht omdat daar wel zalmkwekerijen zijn, maar geen wilde zalm.

Verreth vindt dat de onderzoekers een sterk signaal geven met hun meetanalyses van de gegevens uit de verschillende regio’s. Hij merkt wel op dat de conclusies van deze studie gebaseerd zijn op analyses met behulp van mathematische modellen waarbij veel parameters berusten op ruwe schattingen en aannamen waarvan de onderbouwing niet altijd even duidelijk is.

‘Wilde zalmen zwemmen langs gekweekte en dus worden ze ziek, is de essentie van het onderzoek. Dat is in wezen de stelling van deze onderzoekers. Ik vind het jammer dat ze geen poging hebben gedaan om die stelling wat meer te onderbouwen.’

Zalmluis

Zalmluis
Sinds de late jaren zeventig, toen de zalmindustrie tot een wereldwijde industrie uitgroeide, wordt er meer dan 1 miljoen ton zalm per jaar gekweekt. Gezien de groeiende behoefte aan vis zal de aquacultuur toenemen.

Zalmluis
Het is dan ook geraden om beter de kijken naar de risico’s van de zalmkweek. Om te beginnen is er de zalmluis, een parasiet waarmee de zalm vroeger in de overzichtelijke situatie zonder zalmkweek wel kon leven. De oudere zalmen raakten de luizen kwijt als ze van de zoute zee naar de zoete rivier zwommen waar gepaaid wordt.

Zalmluis
Maar nu de jonge wilde zalmpjes die van de rivier naar de open zee zwemmen onderweg de zalmkwekerijen aan de kust en in de fjorden passeren, is het een ander verhaal.

Zalmluis
Net als in de intensieve veehouderij is de intensieve zalmhouderij een bron geworden van ziekten en parasieten, waaronder de zalmluis. De luizen vinden het heerlijk op een wilde jonge zalmhuid en beginnen die aan te vreten. ‘Twaalf luizen op een twaalf centimeter jonge zalm en die is er geweest’, zegt marien bioloog Jon Watt, onafhankelijk consultant in Schotland.

Zalmluis
Voor de grootste zalmkweker ter wereld, Marine Harvest in Oslo, is de zalmluis inderdaad een plaag, zegt woordvoerder Marit Husa. Als de volgroeide zalmen na tweeënhalf jaar uit de kweekkooi worden gehaald, blijft de kooi een half jaar tot een jaar leeg, zodat het natuurlijk leven er kan herstellen. We vaccineren de jonge zalm ook tegen allerlei ziekten zoals furunculosis’, zegt Husa.

Zalmluis
Naast de ziekten wordt ook het ontsnappen van kweekzalm uit de kooien als een groot probleem gezien. In Noorwegen blijkt uit onderzoek uit 2003 dat een op de vier in het wild gevangen zalmen ontsnapt zijn uit een kweekbak, zegt Maren Esmark van het Noorse Wereld Natuur Fonds.

Zalmluis
Watt in Schotland legt uit waarom ontsnappingen zo’n probleem vormen. De ontsnapte kweekzalmen – in de loop der jaren miljoenen exemplaren – kruisen met wilde zalmen, wat leidt tot genetische vervuiling.

Zalmluis
‘Wilde zalm is aangepast aan bepaalde migratieroutes. Ze weten in welke rivier ze moeten terugkeren om te paaien. De kweekzalm heeft dit vermogen verloren omdat deze zalm wordt gekweekt op groeitempo. Dat vermindert uiteindelijk de overlevingskans van de wilde zalm’, zegt Watt.

Zalmluis
Greenpeace en het Wereld Natuur Fonds vinden dat aan alle problemen rond zalmluis en ontsnappingen een eind komt als de zalmkweek op land plaatsvindt in gesloten systemen.

Zalmluis
Marit Husa van Marine Harvest zegt dat er in 2003 onderzoek naar is gedaan. ‘Maar we hebben geen technologie kunnen ontwikkelen voor grootschalige systemen. De natuurbeschermingsorganisaties stellen het te eenvoudig voor’, vindt Husa. ‘Welke parameters gebruik je dan? Voor kwalitatief goede vis heb je zeestroming nodig en ook het dierenwelzijn is op land een groter probleem.’

Zalmluis
Onderzoeker Ford vindt net als de natuurbeschermers de viskweek geïsoleerd van de zee de beste oplossing. ‘Het is maar hoe je ernaar kijkt’, zegt ze. ‘Wil je de wilde zalmpopulatie laten uitsterven en daarmee hele ecosystemen vernietigen?’

Zalmluis
Watt denkt dat de kosten allesoverheersend zijn in de afwijzing van gesloten zalmteelt. ‘Bakken voor landzalmkweek zijn heel duur. De zalmkweek is een competitieve sector en dat maakt de kweek op het land onrealistisch.’

Zalmluis
De Wageningse Johan Verreth neemt het op voor de zalmkwekerijen, die al grote sprongen hebben gemaakt door te investeren in duurzame productie. ‘Vaak schermen de milieuorganisaties nog met het gebruik van antibiotica, maar in Noorwegen wordt dit nog nauwelijks toegepast.’

Zalmluis
De hoge aantallen ontsnapte zalm zijn ook de industrie een doorn in het oog. ‘Daar zitten we echt niet op te wachten’, zegt Husa. Soms staan we machteloos, zoals bij storm. Dan scheurt een hele netconstructie en ontsnappen tienduizenden zalmen. Tegen een aardbeving, die een enorme golfbeweging veroorzaakt, is een netconstructie ook niet opgewassen, zoals bleek in Chili. Men zoekt het nu in stormbestendige kooien, die worden afgezonken. Op een diepte van tien meter onder de zeespiegel hebben deze constructies geen last van golven, die brengen alleen het bovenste deel van de waterkolom in beroering.

Zalmluis
In elk land waar zalmkwekerijen zijn gevestigd, wordt een heftig debat gevoerd tussen de milieubeweging en de industrie. Zo is Maren Esmark van het Noorse Wereld Natuur Fonds verwikkeld in de zogeheten zalmdialoog met de industrie.

Zalmluis
‘Wij willen dat er in 2015 twintig tot dertig fjorden gesloten zijn voor de zalmkweek door ze aan te wijzen als beschermde natuur. En uiteindelijk willen we dat alle fjorden van viskweek worden uitgesloten door kweek op het land’, zegt ze. ‘Een tweede lijn is de consument bewust te maken van de nadelige gevolgen van de zalmkweek. We ontwikkelen een ecolabel voor duurzame kweek.’

Keurmerk

Keurmerk
In Nederland wordt al gewerkt met het keurmerk van het Marine Stewardship Council. In Amsterdam heeft Frank Heyn een zalmrokerij, Frank’s Smoke House, waar de broodjes zalm en zalmkoekjes met MSC-keurmerk over de toonbank gaan. ‘Ik werk vooral met wilde zalm uit Alaska en daar zijn zalmkwekerijen bij wet verboden’, aldus Heyn. ‘Duurzame zalm wordt de trend van de toekomst. Je bent niet hip als je daar niet aan meedoet. Er zijn bedrijven die onze producten gebruiken als kerstgeschenk om daarmee hun groene imago te benadrukken.’

Keurmerk
De zalmkweek, maar eigenlijk de totale viskweek, zal toenemen omdat de groeiende wereldbevolking in ontwikkelingslanden op vis is aangewezen voor de eiwitten. Ook in het westen is een verschuiving gaande van vlees naar vis, dat gezonder is vanwege de omega-3 vetzuren.

Keurmerk
Maren Esmark vindt het een mythe dat viskweek het probate middel is tegen overbevissing, omdat daardoor veel minder wilde zalm gevangen hoeft te worden. ‘Degenen die dat zeggen, weten niet dat voor elke kilo kweekzalm drie kilo wilde vis wordt gevangen. Dat gaat ten koste van sprot, ansjovis en haring waarmee onder meer kabeljauw zich voedt. Zo raakt een heel voedselweb in het ongerede.’

Meer over