Wil Salinger God naar de kroon steken?

Scheppen om te vernietigen. Houdt God, de grootste kunstenaar aller tijden, daarvan? Je zou het haast geloven als je geschiedenisboeken leest en af en toe een schuinse blik op CNN werpt....

Kafka wilde daar niet op wachten. Met de dood voor ogen liet hij Max Brod beloven al zijn manuscripten te vernietigen. Het slot, Het proces en Amerika zouden we niet gekend hebben als Brod de laatste wens van zijn vriend gerespecteerd had. Andere kunstenaars met destructiedrift gaven de finishing touch niet uit handen.

De Vlaamse kunsthistoricus en schrijver Ary Delen (1883-1960) verbrandde bijna de hele oplage van zijn eerste en enige dichtbundel. In het juli-nummer van het Nieuw Letterkundig Magazijn las ik dat Delen ook jacht maakte op alle exemplaren van zijn verhalenbundel Prinskensdag en ze vervolgens in de kachel gooide. Zijn tweede verhalenbundel, De Krengen, verstookte hij meteen na verschijning.

Schaamden Kafka en Delen zich voor hun werk of hebben we hier te maken met een kunstzinnige variant van boulimisch braken? Het kan ook zijn dat zij ervan overtuigd waren dat het scheppen en niet het blijvende resultaat de kern van een kunstwerk vormt. Zo raar is dat niet want de meeste jazzmusici bijvoorbeeld spelen juist de sterren van de hemel als er geen microfoon in de buurt is. Hun mooiste muziek verdampt in rokerige kroeglucht. Alleen de herinnering blijft. Tot diep in de 19de eeuw was dit het lot van alle uitgevoerde muziek. Hoe Bach in zijn tijd klonk weet niemand zeker.

In Het boek der illusies van Paul Auster verdwijnt een beroemde maker van stomme films spoorloos. Pas tegen het eind van zijn lange leven wordt ontdekt dat hij zich verborgen houdt op een afgelegen boerderij in New Mexico. Daar heeft hij al die jaren met de beste cameramensen en de modernste technieken prachtige films gemaakt met de welbewuste, vooropgezette bedoeling ze te vernietigen. Zijn artistieke ambitie bleef er zuiver door. Zijn vrouw belooft hem de filmrollen meteen na zijn dood te verde branden. En dat doet ze. Als lezer wil je haar die rollen wel uit de handen rukken, maar dat lukt natuurlijk niet, hoe goed je ook leest.

Er zit iets moois en puurs in deze creatieve gekte. Dat heeft de Franse schrijver Georges Perec goed ingezien. Het scheppen om te vernietigen loopt als een rode draad door zijn manische roman Het leven een gebruiksaanwijzing. Barthlebooth, een van de bewoners van het pand aan de Rue Simon-Crubellier in Parijs waarin alle personages wonen of gewoond hebben, is schatrijk, maar hij weet niet wat te doen in het leven en hij wil ook niets. Geld, macht, kunst, kennis of vrouwen interesseren hem niet. Hij besluit daarom zich te wijden aan de uitvoering van een plan dat hem zijn hele leven lang volledig in beslag zal nemen en dat zichzelf in de loop van

uitvoering zal vernietigen.

Hij neemt eerst dagelijks les in aquarelleren. Talent heeft hij niet en zijn leraar begrijpt niets van zijn ambitie, maar na tien jaar kan hij een aardig aquarelletje maken. Daarna reist hij twintig jaar lang de wereld rond om met een gemiddelde van aquarel per twee weken vijfhonderd zeegezichten te schilderen op Whatman-papier. Elke aquarel laat hij op een houten bord plakken. Met een figuurzaag worden er puzzels van 750 stukjes van gemaakt. De volgende twintig jaar zet hij de puzzels weer in elkaar. Via een uiterst ingewikkeld en tijdrovend proc worden de stukjes naadloos aan elkaar gelijmd. De vellen papier worden losgeweekt van het bord en teruggebracht naar de plaats waar ze twintig jaar eerder beschilderd werden. Daar worden ze met een reinigingsmiddel van alle verf ontdaan en vernietigd.

Zo zou er helemaal niets overgebleven zijn van het project waaraan Barthlebooth bijna vijftig jaar met volle inzet werkte, als hij niet was gestorven tijdens het in elkaar zetten van de 439ste puzzel, met een x-vormig stukje in zijn vingers.

Auster en Perec wakkerden bij mij de vrees aan dat J.D. Salinger in zijn kluis talrijke manuscripten van prachtboeken heeft liggen die hij vlak voor zijn dood in het haardvuur zal gooien. Via dochters en ex-vrouwen sijpelt af en toe door dat hij aan het enorme succes van The Catcher in the Rye een onoverwinnelijke afkeer van de media en het publiek heeft overgehouden. Hij woont afgelegen in Cornish, New Hampshire. Niemand krijgt hem meer te spreken. Maar hij schrijft wel, elke dag. Dat riekt vervaarlijk sterk naar scheppen om te vernietigen. Wil hij God naar de kroon steken?

Meer over