Column

'Wijzer door lijden. Geldt dat niet voor de van pedofilie verdachte aartsbisschop?'

Is het geloofwaardig dat vertegenwoordigers van de rooms-katholieke kerk het menselijk lijden als zinvol beschouwen, maar zichzelf daaraan onttrekken?, vraagt columnist Meindert Fennema zich af.

OPINIE - Meindert Fennema
Bisschoppen op het Sint Pietersplein, tijdens de inauguratie van paus Franciscus. Beeld anp
Bisschoppen op het Sint Pietersplein, tijdens de inauguratie van paus Franciscus.Beeld anp

In reactie op de bijdrage van Paul Cliteur die op 28 augustus in deze krant zijn bezwaren tegen de drie monotheïstische religies uiteenzet, kwamen twee reacties die zeer uiteenlopend van aard waren. De eerste, op 2 september, was een scheldkanonnade van Christiaan Hogenhuis, verbonden aan de ecomenisch-kerkelijke stichting Oikos. 'Noem het woord religie en Cliteur gaat mataklap. Als een blind paard met kolder in de kop...' etc etc. Al lezende realiseerde ik mij hoe agressief ook niet fundamentalistische christenen kunnen zijn. Dat had me niet moeten verbazen want het mensbeeld van Hogenhuis is inktzwart, de mens is zelf tot niets goeds in staat. Maarten Keulemans laat zien dat een dergelijke opvatting geen grond vindt in gedragswetenschappelijk onderzoek.

Hogenhuis doet geen poging om met Cliteur in discussie te gaan, maar beweert dat geen normaal denkend christenmens zijn geloof nog op Bijbelse teksten baseert. De Bijbel bestaat volgens hem slechts uit moedige pogingen om het onbegrijpelijke en ongrijpbare onder ogen te zien.

Ja, dan ben je gauw klaar.

God laat menselijk lijden toe
Veel interessanter en ook sympathieker is de bijdrage van Everard de Jong, hulpbisschop van Roermond. Hij gaat niet in op Cliteur's vraag waarom God de tijger niet als vegetariër geschapen heeft, maar wel op de zin van het menselijk lijden. De Jong schrijft 'dat een goede God menselijk lijden kan toelaten, omdat liefde vrijheid veronderstelt, die ook misbruikt kan worden. Met lijden tot gevolg. Maar ook geldt dat lijden omwille van de liefde mensen rijper en wijzer kan maken.' Ik vind dat een interessante gedachte waar ook een vrijdenker wat aan heeft. Want ook als God niet zou bestaan is er menselijk lijden en het lijkt me nuttig om niet alleen de oorzaken maar ook de voordelen van dat lijden te beschouwen.

Bij de stelling van Cliteur dat individualistische en seculaire landen de meest gelukkige zijn, vraagt De Jong zich af of dat toch niet komt door de christelijke beschaving. 'Hebben monotheïstisch geïnspireerden niet veelal de basis gelegd voor creativiteit, (werk)ethiek, saamhorigheid en welvaart?'

Het zou zomaar kunnen, denk je als lezer. En natuurlijk, het individualisme heeft ook zijn nadelen, daar wijst De Jong terecht op.

De hulpbisschop wijdt ook uit over stellingen die Cliteur nooit ingenomen heeft. Hij suggereert dat een materialistisch atheïsme de vrije wil ontkent. Er zijn ongetwijfeld filosofen en biologen die dat doen, maar nu juist niet Cliteur. Hij kritiseert de goddelijke bevelstheorie juist omdat die de autonomie en dus de vrije wil van de mens beperkt.

Gehoorzaamheid
Terecht schrijft De Jong dat in het katholicisme de gehoorzaamheid aan de Paus als middelaar tussen God en de mens niet absoluut is, maar conditioneel. Men hoeft geen lid te zijn van de Katholieke kerk. Ik begrijp ook heel goed dat sommige mensen het leven op dit ondermaanse ondraaglijk vinden zonder een perspectief op een heerlijk hiernamaals, het perspectief 'van een eeuwig gelukkig leven'.

Hebben seculieren geen politici nodig, zegt de hulpbisschop. 'Zullen ze aan deze bestuurders, die van koude feiten warme waarden moeten maken hun idealen en diepste levensvervulling toevertrouwen? De vraag stellen is hem beantwoorden. Daarom blijft heerlijk gelovig, binnen de door mijzelf gekozen RK kerk.'

De Jong vraagt zich af of onze beschaafde samenleving het kan stellen zonder een monotheïstische godsdienst als een bezielend verband. 'Waarom zou ik niet een slimme crimineel mogen zijn, die al moordend voortdurend zijn straf weet te ontlopen?' Het is een vraag die ook sociologen bezighoudt. Heeft een op samenwerking gerichte civil society gezag - of macht - van buiten nodig om freeriders te straffen of kan die civil society dat zelf? Hobbes meende dat de burgers een deel van hun vrijheid moesten overdragen aan de vorst, De Jong meent dat een straffende God beter is dan een straffende soeverein. Als de hulpbisschop van Roermond moet kiezen tussen een politicus en een paus dan kiest hij voor de laatste.

Diplomatieke status
Terwijl ik daarover nadacht, bereikte mij een Reutersbericht over een collega van De Jong, de pauselijke nuntius in Santo Domingo, aartsbisschop Josef Wesolowski, die beschuldigd wordt van pedofilie en daarom teruggeroepen is naar Rome. Het Vaticaan heeft een onderzoek ingesteld. In de Dominicaanse Republiek kan Wesolowski niet berecht worden omdat hij een diplomatieke status heeft, die het Vaticaan niet zomaar zal opheffen. De officier van justitie in Santo Domingo, mevrouw Yeni Berenice Reynoso, is daar niet blij mee, maar ik begrijp heel goed dat Wesolowski de voorkeur geeft aan een berechting door Romeinse kardinalen. Ik ken de Dominicaanse gevangenissen van horen zeggen: zelfs het meest strenge en afgelegen klooster is een vijfsterrenhotel vergeleken met een gevangenis in de Dominicaanse Republiek.

Terwijl is dit bericht las gingen mijn gedachten uit naar de hulpbisschop van Roermond. Wat zou hij daar van vinden? Hij schreef toch dat je van lijden wijzer en rijper wordt.

'Als ik maar weet dat mijn leed, mij nader brengt tot U...'Zou dat dan ook niet gelden voor de nuntius Josef Wesolowski? En is het geloofwaardig dat de vertegenwoordigers van de RK kerk het menselijk lijden als zinvolle ervaring aanprijzen, maar zichzelf daaraan onttrekken?

Meindert Fennema is oud-hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Onlangs verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

Meer over