Wijngaard tussen Maas en Waal

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Ze leefde een half leven met varkens, nu heeft ze een wijngaard. In het Land van Maas en Waal. En als het niet zo'n slechte zomer was geweest zou Gerrie Fransen-Van de Wert (42) er vorig jaar veel meer dan 2500 kilo rood en wit geoogst hebben.

Na de evacuatie van mens en dier in 1995, toen het hoge water van Maas en Waal het lage land daartussen dreigde te overstromen, keerde ze terug met ziekte onder haar honderdtwintig zeugen en ontelbare biggetjes. Kort erna kwam de varkenspest en zat haar bedrijf tien maanden op slot. Twee keer de biggen geëlektrocuteerd en een keer (met een spuitje) geëuthaniseerd - zo heet het. Al vanaf 1993 deed ze de varkens alleen, nadat haar man Michel ongelukkig van het dak was gevallen en machinist was geworden op een graafmachine. Geen van de twee kinderen wilde verder in de varkens, en dan al die nieuwe regels van de minister van Landbouw: ze wilde wat anders dan varkens en ze wilde mensen op het erf.

Ze wilde iets wat niemand nog had, besloot ze toen het plan voor een mini-camping was afgeketst en ze op een ochtend om kwart voor zeven op de radio van Omroep Gelderland een wijngaardenier uit Nijverdal hoorde over wijnbouw in Nederland. In '96 plantte ze de eerste wijnstokken, tot hilarische verbazing van de polder. 'Jon gens', zei ze, 'zien jullie al die bussen met mensen onderweg naar de Tuinen van Appeltern? Nou, die komen straks ook hier!'

Wonderlijk is het Land van Maas en Waal. Voor de oorlog de armste streek van Nederland. Grootgrondbezit van adel en kerk, nu nog, en verzekeringsmaatschappijen. Eeuwenlang ging het verkeer hoofdzakelijk oost-west, over de oeverwallen langs de rivieren. Het midden van de diepe kom die het Land van Maas en Waal is, was een groot deel van het jaar te drassig om doorheen te gaan. Zo werd de Waalkant in het noorden protestant en bleef de Maaskant katholiek. Pas in de jaren zeventig van de voorbije eeuw, dankzij de ruilverkaveling en de aanleg van de noord-zuidweg, verbonden de twee zich met elkaar. Maar altijd vond het water wel een weg, ondergronds. Als het in de Waal hoog water was, liepen zes kilometer zuidelijker bij Alphen de kelders van de ouders van Gerrie aan de dijk langs de Maas onder met Waalwater.

In klein bestek vind je hier wat kenmerkend is voor het Neder landse platteland in zijn algemeenheid. Rivierenlandschap met een enorme, majesteitelijke Waal in het vroege voorjaar. Beneden-Leeuwen en Boven-Leeuwen en Druten die langs de n322 aan elkaar vast aan het groeien zijn met bedrijvigheidjes van allerlei soort en kleur.

Uit de dorpen zijn de boerenbedrijven verdwenen, op een enkele uitzondering na als Gerard van den Brink met zijn schapen en stiertjes in Appeltern. De typisch Maas-en-Waalse boerderijtjes met een dwars voorhuis zijn gekocht door forensen.

De boeren met hun beesten en gewassen losten op in het niets, werden grotendeels onzichtbaar in de verkavelde buitengebieden. Een burger komt er alleen bij toeval, of hij komt als als recreant (die overigens in deze tijden van mond- en klauwzeer op allerlei manieren, bijvoorbeeld met roodwitte linten of gesloten hekken van de erven geweerd wordt). De bermen langs de voor de zware landbouwvoertuigen inmiddels veel te smalle ruilverkavelingswegen zijn aan gort gereden. Ook te klein van schaal zijn de gelijkvormige ruilverkavelingsboerderijen met rode pannendaken. Het café In de Kikvorsch, een enigszins louche naam in vroeger tijden, nu in het midden van de polder dé disco van de streek, waar het in de weekends barst van de auto's en zich weleens een dronken discoganger te pletter wil rijden in de nacht.

Verrassend is het te zien hoeveel nieuwe, mos- en donkergroene agra rische hallen net klaar of in aanbouw zijn - alsof de Nederlandse landbouw niet in crisis verkeert. Een hal voor pelsdieren, een hal voor 65 duizend kippen, een hal voor varkens, een hal voor geiten. Dertien bedrijven die er nieuw bij komen en het groot aanpakken. En dan te bedenken dat alle aanvragen van Brabantse boeren met een totaal van 150 duizend varkens voor vestiging in het Land van Maas en Waal zijn afgewezen.

Tussen hamer en aambeeld is er voor veel boeren maar één vlucht voorwaarts mogelijk en wel: groter worden. Wim Bernts bouwt bij Wamel een schuur voor twaalfhonderd tot vijftienhonderd geiten. Hij zou als hij zijn plannen uitvoert misschien wel de grootste geitenboer van Europa zijn.

Maar zijn vrouw zegt dat hij beslist niet wil praten: 'De boer is in de ogen van de politiek een halve crimineel en ook de burger denkt er op 't ogenblik weinig beter over. Mijn man heeft geen enkele zin.'

Zijn broer Leo boert sinds drie jaar biologisch op een uit de IJstijd daterende vliedberg, een verhoging in het land onder Horssen. 55 melk koeien op 41 hectare grasland. 'Ik moest kiezen tussen groot worden of op deze manier meerwaarde uit het bedrijf halen. 't Is wennen maar het lukt wel. Mijn vader had een gruwelijke hekel aan al dat gespuit met bestrijdingsmiddelen. Ongezonde troep vond hij het. Zijn hond, vertelde hij, was door koren gelopen dat hij net had gespoten en lag de volgende morgen dood voor de deur.'

Buurman/koeienboer van Leo Bernts wordt komend najaar Jan Uijt te wael (39) met vrouw en drie kinderen uit Houten, waar de gemeente hun land nodig had en kocht. Ze dubden over stoppen of doorgaan, temeer daar het geld dat ze voor de verkoop van hun boerenbedrijf kregen, na belastingen, op de bank aan rente evenveel zou opbrengen als ze met hun boerenwerk verdienden. Maar hij zou toch niet graag de bestaanswijze van een boer opgeven, zegt hij. 'Buiten, redelijk eigen baas, samen met je gezin zodat je de kinderen ziet opgroeien, de combinatie van werken met hand en hoofd. En dan die stek in het Land van Maas en Waal, dat gaf de doorslag: zo mooi en vrij en dicht bij de bewoonde wereld.'

En uit de bewoonde wereld kwamen naar de wijngaard onder Hors sen ook de bussen. Tweeduizend bezoekers vorig jaar in De Klei ne Heerlijkheid: wijn proeven in de behaaglijke foliekas, benevens een paar ook op de voormalige varkensboerderij geteelde escargots. Het bezoek werd bovendien nog van appeltaart voorzien door de bakgroep van verstandelijk gehandicapten uit Beneden-Leeuwen.

Gerrie laat dit najaar een tweede hectare vol zetten met wijnstokken en zegt 'elke dag blij te zijn geen varkens meer te hebben'.

Meer over