Wijn, politiek, smaak en traditie

Armeense cognac, de lievelingsdrank van vele Russen, is onlangs geprivatiseerd. Ook Churchill was er verzot op. Na de conferentie van Teheran in 1943 bestelde hij er kratten vol van....

Wijn en wijnproducten hebben vaak een rol gespeeld in de politiek van wijndrinkende volkeren die zelf geen wijn produceren (zoals Nederland en Groot-Brittannië). Vooral Zuid-Afrika heeft gemerkt welk 'n verschil een boycot maakt: beëindig de apartheid en de wijnhandel bloeit explosief op. Frankrijk ondervond hoe beaujolais het slachtoffer werd van kernproeven op Mururoa.

Chileense wijn doet het bijna net zo goed op de Nederlandse markt als Zuid-Afrikaanse. Het is twijfelachtig of dat wel politiek correct is. Pinochet heeft nog steeds veel macht, maar Chili heeft nu eenmaal een ideaal klimaat voor wijnranken.

Prijs en kwaliteit van wijn lijken soms belangrijker dan (buitenlandse) politiek. Als wijn lekker en goedkoop is, wordt hij gekocht. Maar wat is lekker? Dat is subjectief. De manier waarop de voorkeur van wijnhandelende landen wordt doorgedrukt in de rest van de wereld, riekt soms naar cultureel imperialisme. In veel landen worden lokale wijnen en druivensoorten verdrongen door Franse rassen.

Een droevig geval is Bulgarije. Het oude Tracië, waar Bacchus geboren zou zijn, gold voor de oude Grieken als het thuisland van de wijnrank. De traditie van het wijnmaken kreeg echter een flinke knauw door vijfhonderd jaar Turkse overheersing, waarin druiven niet verboden waren, maar wijn wel. Consumptiedruiven zijn heel anders dan wijndruiven. De wijnteelt in Griekenland was evenmin gebaat bij de vier eeuwen dat het land deel uitmaakte van het Ottomaanse rijk.

Met steun van de Russen werd Bulgarije weer onafhankelijk, maar uiteindelijk voorkwam het communisme dat de productie van enig wijnhuis boven een vastgesteld gemiddelde uitstak. Met het oog op de westerse markt en harde valuta kregen West-Europese druiven als chardonnay en riesling de voorkeur boven inheemse soorten als dimiat en rkatziteli. Bulgarije is tegenwoordig het derde land (na Zuid-Afrika en Chili) dat wijn aan de Europese Unie verkoopt, maar om het anonieme karakter van de drank moet Bacchus nog steeds een beetje huilen.

Ook in Hongarije wordt geklaagd dat communistische nivellering de wijn gedegradeerd heeft. De gouden tokaj van edelrotte rozijnen was vierhonderd jaar lang fabelachtig geliefd bij de groten der aarde, maar werd in de collectieve kelders van het communisme een eenheidsproduct. De wijngaarden en kelders werden in 1990 aan de oorspronkelijke eigenaren teruggegeven of geprivatiseerd. De sauternes kunnen weer op concurrentie rekenen. Stierenbloed, een Hongaarse wijn die eigenlijk bijna zwart hoort te zijn, is nog altijd rood.

Georgische wijn heeft altijd waardering gekregen. Volgens archeologen is de Georgische wijncultuur nog ouder dan die in Bulgarije. De Russen, die het land in de 19de eeuw hebben ingelijfd, wisten Georgische wijnen te waarderen. Zoals Franse wijnen in West-Europa de toon aangaven, zo deden Georgische wijnen dat in het oosten, zowel voor als na de Revolutie. Stalin was een Georgiër.

Traditionele Georgische wijn wordt nog altijd bereid van inheemse druiven, en volgens dezelfde methode die de oude Grieken en Romeinen hanteerden. De wijn fermenteert in stenen amfora's, ingegraven in de grond en afgesloten met stro, leem en klei. Een geoxydeerde (madeira-achtige) wijn is het resultaat. Voor de export worden de geoxydeerde wijnen niet geschikt geacht. Daarvoor worden gewone cabernet sauvignon druiven gebruikt en moderne Franse productiemethodes toegepast.

Overigens hebben de Georgische handelaren Nederland uitgezocht als het bruggenhoofd voor de Europese markt. Ze zijn niet vergeten dat de Nederlanders in 1945 Georgische krijgsgevangenen op Texel steunden, toen die in opstand kwamen tegen de Duitsers.

Voorkennis van wijn bepaalt voor een groot deel de waardering ervan. Sommige Nederlanders beweren geen Duitse wijn te kopen, omdat ze de smaak niet lekker vinden, terwijl een Italiaans mousserend vocht - met een vergelijkbaar aroma - wel in het boodschappenmandje ligt. Fransen gaan over hun nek van Australische brouwsels, waarin druiven uit Bordeaux (als de sémillon) en Bourgogne (als chardonnay) vrijelijk zijn vermengd. Al komt het de smaak volgens veel experts ten goede, in Frankrijk doet men zoiets niet.

Soms is het belang van regels en tradities zelfs ondergeschikt aan de smaak. Uit Israël komt koosjere wijn. In 1880 begon baron Edmond de Rothschild met de aanleg van wijngaarden in Palestina, dat toen nog onder Turks bestuur stond. Al in het jaar 1890 exporteerden de Turken vanuit Palestina 70 miljoen liter joodse en christelijke wijn. De wijn was altijd zoet. In het Heilige Land worden druiven bijna verschroeid door de zon, waardoor ze veel suiker en weinig vocht bevatten. Carmel King David Sacramental Wine is bruin en smaakt naar amber en zoete appels.

De wijn in de tijd van de Bijbel was waarschijnlijk net zo zoet, maar tegenwoordig ligt die niet meer zo lekker in de handel. Slimme vinologen kozen daarom de Golan-hoogte uit als de ideale plek voor de teelt van moderne kwaliteitswijnen met een Europese smaak. Net als in Chili brengen de bergen verkoeling en wijnranken gedijen goed op vulkanische grond.

Na de Jom Kippoeroorlog in 1973 werden 250 wrakken van tanks weggeruimd in de Vallei der Tranen. Er werden wijngaarden aangelegd met een bijbels motto uit Jesaja: 'Smelt uw zwaarden om tot ploegen.'

Niet vergeten mag worden dat de Golan-hoogte behoort tot de omstreden bezette gebieden. Het valt volgens sommigen niet eens binnen de grenzen van het bijbelse Israël. Er zijn religieuze landbouwwetten die speciaal van toepassing zijn op het Heilige Land. Ze gelden niet voor de Golan-hoogte.

Zo moet Israëlisch land eens in de zeven jaar rusten. Akkers liggen braak en de oogst van fruit- en wijngaarden rot weg of wordt weggegeven, desnoods aan de Arabieren. Wijn van de Golan-hoogte mag echter elk jaar gedronken worden. Toch geeft men de oogst eens in de zeven jaar weg. De wijn wordt althans zonder winst verkocht. Aan religieus joodse families zelfs. Niets mis met Golan wijn van het zevende jaar dus.

Wijn van de Golan moet natuurlijk koosjer zijn, al is dat niet het belangrijkste voor de makers. De wijnwetten stammen uit de klassieke oudheid, toen de wijnoogst vrijwel altijd opgedragen werd aan heidense goden. Niet alleen tijdens de bereiding waren er heidense rituelen, aan tafel werden plengoffers gebracht en hymnen gezongen. Voor joden gold dat als afgoderij. Joodse wijn werd dus helemaal apart gehouden.

In hoeverre joden samen met niet-joden mogen drinken, is een gevoelig punt. Rabbijn Maarsen van het opperrabbinaat in Amstelveen wijst erop dat sinds de komst van christendom en islam, het gevaar van afgoderij wel wat geweken is, maar de oude wetten blijven geldig en wijn wordt 'ongeoorloofd' door aanraking van een niet-jood. Wegwijs in kasjroet (1984) schrijft voor dat een niet-jood wel aan een verzegelde fles mag komen, maar de wijn niet mag uitschenken. Dat moet door een jood gebeuren. De halflege glazen van joden mogen worden bijgeschonken, maar van de niet-jood niet. Bijschenken in een glas dat halfvol is met ongeoorloofde wijn 'bederft' de hele fles.

In de praktijk wordt de wet vaak genegeerd, omdat veel joden het discriminerende karakter ervan gênant vinden. Anders biedt gepasteuriseerde wijn een oplossing, want dat is eigenlijk geen wijn meer en mag door iedereen gezamelijk gedronken en aangeraakt worden. Lekker is anders.

De vinologen op de Golan weigeren hun wijnen te pasteuriseren, zoals Carmel dat doet. Het gaat hen erom een kwaliteitswijn te maken en het Midden-Oosten serieus op de wijnkaart te plaatsen. Dan is de wijn maar wat minder geschikt voor orthodoxe banketten waarbij niet-joden op de gastenlijst staan. Keurige wijnen, met een elegant Franse smaak en Israëlische namen als Yarden, Gamla en Golan, zijn nu te koop in Nederland.

Mocht de strategisch zo belangrijke Golan-hoogte toch opgegeven worden, dan gaan de vinologen gewoon door met het maken van kwaliteitswijn in het aangrenzende Galilea. Vooral rond Kerstmis kopen christenen graag hun drank uit dat gebied. Ook voor het lustrumjaar 2000 zijn de verwachtingen hoog gespannen.

Als de Arabieren met de Golanhoogte de wijngaarden cadeau zouden krijgen, is het nog maar de vraag of ze er blij mee zullen zijn. Want wat moeten moslims met alcohol? Maar voorlopig heeft de westerse consument het nog voor het zeggen. Overal waar wijn verbouwd kan worden, bepaalt die de norm.

Meer over