Wijk voorkomt sloop en wordt monument

Midden jaren zeventig pleitte de gemeente Leeuwarden voor sloop. Dankzij de inzet van de bewoners is de Hollanderwijk nu een monument....

Door Greta Riemersma

Toen Jaap Braaksma in 1990 een gesprek aanvroeg met de toenmalige Leeuwarder wethouder van Ruimtelijke Ordening, weigerde deze. Met als reden: 'Bewoners komen en bewoners gaan. Ik kan niet met iedereen spreken.' De wethouder is intussen weg en Braaksma heeft er nadien nog een stuk of vier meegemaakt. Sterker: ook de Hollanderwijk in Leeuwarden waarover hij in 1990 als betrokken inwoner wilde praten, heeft al die wethouders overleefd. Ooit stond de wijk op de nominatie gesloopt te worden, onlangs is hij uitgeroepen tot monument.

Jaap Braaksma is voorzitter van de Stichting Toekomstverkenning Hollanderwijk 2015 die de monumentstatus van harte heeft ondersteund. Het is volgens de stichting de beste garantie dat de wijk in geen enkel sloopplan meer voorkomt en dat de bewoners serieus worden genomen. De Hollanderwijk bestaat uit 177 woninkjes uit begin vorige eeuw, die te klein zijn voor een heel gezin en met zo'n 250 euro huur per maand te goedkoop voor de beter betaalden. Kortom: de Hollanderwijk is een oude volkswijk, met een afnemende sociale cohesie, die volgens Braaksma en de zijnen beter verdient.

Braaksma woont er sinds 1980 en hij wil er niet meer weg. Neem alleen al de ligging: pal achter het Centraal Station, het centrum van Leeuwarden op loopafstand. Desalniettemin oogt de buurt als een dorp. De huizen worden afgeschermd met een ligusterheg, de straten zijn beklinkerd en de wijk wordt op een natuurlijke manier begrensd: dáár staan de kantoren van de stad, dáár de nieuwere rijtjeswoningen, maar hier, de Hollanderwijk, dat is niets anders dan oude, vriendelijke arbeidershuisjes. En wat voor huisjes.

'De Hollanderwijk is in Noord-Nederland een uniek voorbeeld van sociale woningbouw in de vernieuwingsstijl, met art nouveau-achtige invloeden', zegt Leo van der Laan, die bij de gemeente Leeuwarden verantwoordelijk is voor monumentenzorg. Toen de Rijksdienst voor de Monumentenzorg de stad Leeuwarden vroeg een lijst samen te stellen met potentiële, relatief jonge monumenten, hoefde Van der Laan niet lang na te denken: hij nomineerde de Hollanderwijk.

De wijk werd gebouwd in 1915 op initiatief van Woningvereeniging Leeuwarden. Het was de tijd dat de nieuwe Woningwet goede, betaalbare behuizing voor mensen met een laag inkomen mogelijk had gemaakt. De bedoeling was dat de armen hun kleine krotten met weinig licht en verse lucht konden verruilen voor iets beters. En iets beters, dat bood de Hollanderwijk. De architect, Willem Cornelis de Groot (1853-1939), had er alles aan gedaan om het leven van de minstbedeelden te veraangenamen - wat nu nog is te zien.

Rechte straten worden doorkruist door bochtige, waardoor de wijk iets frivools heeft. In het midden ligt een pleintje. De huizen zijn versierd met ornamenten, uitkragingen en bogen in het metselwerk. Ze hebben allemaal een voor- en achtertuin. Destijds waren de huizen groot en luxe. Ze hadden binnen een waterkraan in plaats van buiten een gezamenlijke pomp, en in elke tuin stond een eigen ton, in plaats van een ton voor de halve straat.

Na de oorlog begon de opvatting over wat groot en luxe was te veranderen. Een doorzonwoning werd begeerlijker dan een arbeidershuis in de Hollanderwijk die bovendien tegen die tijd wel een opknapbeurt kon gebruiken. De woningbouwvereniging en de gemeente Leeuwarden pleitten midden jaren zeventig voor sloop. De bewoners wisten dit dankzij demonstraties en bezettingsacties tegen te houden.

Nu is de Hollanderwijk op initiatief van de gemeente tot monument verklaard en binnenkort volgt de status van beschermd stadsgezicht. 'Tja', verzucht Van der Laan: 'Er zijn wel meer buurten gesloopt waarvan we nu zeggen: dat hadden monumenten moeten worden.'

Meer over