ReportageBraziliaanse verkiezingen

‘Wij zwarten hebben in Brazilië de naam, maar in het witte Congres zitten de echte criminelen’

Derson Maia is voorzitter van Frente Favela Brasil (FFB), een linkse partij met als doel de politieke invloed van zwarten te vergroten. Geen overbodige luxe. Meer dan de helft van de Brazilianen is zwart, in het Congres is ruim 80 procent wit. ‘Ze drukken miljoenen aan belastinggeld achterover en krijgen nog een salaris ook.’

Parlementskandidaat Derson Maia.Beeld Valda Nogueira

Als kind al voelt Derson Maia de wantrouwende blikken op straat. Hij merkt dat vrouwen hun tas steviger vasthouden als hij voorbij loopt, en dat winkelbedienden hem scherper in de gaten houden dan zijn witte leeftijdsgenoten. ‘Van mijn ouders moest ik dan diep ademhalen en doorgaan’, zegt de 29-jarige Maia. ‘Zij zijn nog van een generatie die het hoofd buigt voor racisme.’

De jonge Braziliaanse parlementskandidaat loopt met grote passen over de Esplanada, het kilometerslange grasveld voor het federaal Congres in de hoofdstad Brasília. Het gebouw is verlaten deze dagen: zondag zijn de verkiezingen en de Congresleden zijn terug naar hun deelstaten om campagne te voeren. Maia staat voor het eerst op de kandidatenlijst, als afgevaardigde voor federaal district Brasilia.

Maia is voorzitter van Frente Favela Brasil (FFB), een in 2016 opgerichte politieke partij. FFB is een linkse partij met als doel racisme en ongelijkheid aan de kaak te stellen en de politieke invloed van zwarten te vergroten. Geen overbodige luxe. Meer dan de helft van de Brazilianen is zwart, in het Congres is ruim 80 procent wit.

Bureaucratie

Aan enthousiasme geen gebrek bij FFB, maar de kersverse politici hadden de bureaucratie onderschat. Om mee te mogen doen aan de verkiezingen, moest de partij een half miljoen handtekeningen verzamelen in ten minste negen deelstaten. De handtekeningen moesten exact overeenkomen met die op de identiteitsbewijzen. ‘Van elke vijf handtekeningen zijn er vier afgekeurd’, zegt Maia. ‘Het is niet gelukt.’

Maia en 27 andere FFB-politici vonden onderdak bij gevestigde linkse partijen, maar de kans dat ze een zetel bemachtigen is gering. Want van de huidige parlementariërs voert 85 procent campagne voor herverkiezing, en het zit er dik in dat hun dat lukt. Tegen eenderde van de Congresleden lopen onderzoeken wegens corruptie, en juist daarom zijn ze zo gebrand op herverkiezing. Zolang ze een zetel hebben in het parlement, genieten ze grote onschendbaarheid.

Parlementskandidaat Derson Maia.Beeld Valda Nogueira

Witteboordencriminelen

Het Congres als vluchthaven voor witteboordencriminelen, het maakt Maia woedend. ‘Wij zwarten hebben het stempel crimineel te zijn’, zegt hij. ‘De gevangenissen zitten stampvol zwarte mannen die crack hebben gedeald of een mobieltje hebben gejat.’ Hij kijkt naar het Congresgebouw. ‘Maar hier zitten de grootste misdadigers. Ze drukken miljoenen aan belastinggeld achterover en krijgen nog salaris ook.’

Hij loopt het gebouw binnen, in de hal is een tentoonstelling over slavernij. Er zijn bijna vijf miljoen tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Brazilië gebracht, een wereldrecord. Maia bekijkt een afbeelding van José Bonifácio, de politicus die in 1823 de slavernij probeerde af te schaffen. ‘Bonifácio was de eerste voorvechter van de rechten van zwarten’, vertelt hij. ‘Hij werd vervolgd en het land uitgezet.’

Parlementskandidaat Derson Maia voor het Congresgebouw in Brasília.Beeld Valda Nogueira

Brazilië schafte uiteindelijk pas in 1888 slavernij af, als laatste land van het westelijk halfrond. De bevrijde Afro-Brazilianen gingen op zoek naar betaald werk, maar ondervonden daarbij grote concurrentie van migranten, met name Italianen. Die kwamen, gedreven door een crisis in eigen land, vanaf eind 19de eeuw massaal naar Brazilië. Ze werden met open armen ontvangen, de machthebbers voerden destijds een actief beleid om Brazilië ‘witter te maken’. Ook werkgevers gaven de voorkeur aan de nieuwkomers.

De Afro-Brazilianen vestigden zich noodgedwongen in de steden, waar al snel grote sloppenwijken ontstonden. Hun achterstand hebben ze ook later niet kunnen inhalen. Armoede, kindersterfte, werkloosheid  zwarte Brazilianen scoren op alle indicatoren slechter. Ze verdienen gemiddeld de helft van wat hun witte landgenoten verdienen en zijn vaker slachtoffer van geweld. Zwarten zijn niet alleen in de politiek ondervertegenwoordigd, maar in alle invloedrijke functies.

Parlementslid Benedita da Silva.Beeld Valda Nogueira

Spot

‘Het ontbreekt zwarten niet aan intelligentie, maar aan kansen.’ Benedita da Silva zucht diep, als iemand die voor de honderdste keer hetzelfde moet vertellen. ‘Ik zit nu 35 jaar in de politiek en ik word nog altijd gediscrimineerd’, aldus het parlementslid. ‘Dan hoor ik ze zeggen: wat jammer dat hier een zwarte zit.’ Da Silva is even stil. ‘Het doet nog steeds pijn.’

Da Silva is 76 jaar geleden geboren in een favela van Rio de Janeiro. Op haar 20ste had ze drie kinderen, werkte ze als huishoudster en voerde ze tussen de bedrijven door actie voor basisvoorzieningen. ‘Er was geen water en er waren geen scholen’, vertelt ze. ‘Ik mobiliseerde de bevolking om druk uit te oefenen.’

In 1983 is Da Silva de eerste zwarte vrouw in de gemeenteraad van Rio, voor de nieuw opgerichte Arbeiderspartij (PT). Vier jaar later is ze ook de eerste zwarte vrouw met een zetel in het Congres. Ze is mikpunt van spot. ‘De mannen sloten weddenschappen af over wie me als eerste in bed zou krijgen’, vertelt ze. ‘Ik was getrouwd, maar ze gingen ervan uit dat een zwarte vrouw uit een favela tot alles bereid zou zijn.’ Da Silva wordt weer boos als ze aan die begintijd terug denkt. ‘Ze stuurden me briefjes geschreven op toiletpapier.’

Voorkeursbeleid

Nadat Da Silva’s Arbeiderspartij in 2002 de presidentsverkiezingen heeft gewonnen, komt rassengelijkheid voor het eerst prominent op de agenda. Universiteiten  deels op eigen initiatief, deels gedwongen door wetgeving geven nu voorrang aan zwarte leerlingen om de diversiteit in de collegezalen te vergroten. In vijftien jaar tijd is het percentage zwarte Brazilianen met een universitair diploma verviervoudigd.

Benedita da Silva.Beeld Valda Nogueira

Politiek bewust

Ook FFB-voorzitter Maia kon naar de universiteit dankzij het voorkeursbeleid, als eerste van zijn familie. ‘De quota op universiteiten hebben een structurele verandering in gang gezet’, zegt hij. ‘Op de universiteit leer je kritisch denken. Hoe meer zwarten studeren, hoe meer ze zich zullen verzetten tegen discriminatie.’ Volgens Maia is het ontstaan van FFB dan ook niet los te zien van het quotabeleid. ‘Jongeren in favelas zijn politiek bewuster geworden.’

Maia studeerde politicologie en beleidswetenschappen, en werd voorzitter van de nationale studentenvakbond. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij een onderwijsinstituut, maar hij heeft grotere ambities. ‘Ik ben als studentenleider vaak in het Congres geweest om te praten over onderwijshervormingen’, vertelt hij. ‘Nu wil ik zelf aan de knoppen zitten.’

Familiebanden

Maar de poorten van de macht gaan moeizaam open voor nieuwkomers. Tenzij ze uit de juiste familie komen. Zoals de 31-jarige parlementskandidaat Danielle Cunha (31). Haar vader, Eduardo Cunha, was tot 2016 voorzitter van het parlement, maar heeft miljoenen achterovergedrukt en zit nu in de gevangenis. Cunha’s partij MDB gaf Danielle 400 duizend euro voor haar campagne.

De helft van de Congresleden heeft familieleden in de politiek, voor parlementsleden onder de 35 jaar is dat 85 procent. ‘Sommige politieke families gaan terug tot de koloniale tijd’, zegt Cristina Nobre, die als politicoloog onderzoek doet naar politieke vernieuwing in Brazilië. ‘Hun macht berust op nauwe banden met de economische elite en het uitdelen van gunsten aan kiezers.’

Goede banden nodig

In Brazilië maken partijen geen kandidatenlijsten; de politici die de meeste stemmen binnenhalen, krijgen een zetel. Brazilianen stemmen op personen, niet op partijen. ‘Om efficiënt stemmen te mobiliseren zijn goede banden nodig met het bedrijfsleven, en lokale politici’, aldus Nobre. ‘Alleen red je het nooit. De partijtop bepaalt waar het geld naartoe gaat, en daarbij gaan de oude rotten en hun familieleden voor.’

Kandidaten als Maia maken geen schijn van kans. Hij kreeg 400 euro van de PDT, de partij waar hij voor uitkomt, daar kan hij net de benzine van betalen. Toch is hij vol hoop over de toekomst. ‘Dit zijn de laatste stuiptrekkingen van het oude systeem’, zegt hij opgewekt. ‘Het kost tijd, maar uiteindelijk zal het hele huis instorten.’

Hij is de PDT erkentelijk dat ze hem een plek bieden, maar uiteindelijk gelooft hij dat een partij voor en door zwarten het verschil moet gaan maken. ‘Ook de linkse partijen hebben witte leiders’, zegt hij. ‘Ze nodigen ons uit om mee te eten, alsof ze een gunst verlenen. Het is tijd dat wij zelf het menu gaan bepalen.’

Brasília: hart van de democratie?

De Brazilianen gaan zondag naar de stembus. Naast 26 deelstaatgouverneurs en een president kiezen ze ook een nieuw Congres. De strijd om parlementszetels krijgt weinig aandacht in de media, en ook onder de bevolking is de desinteresse groot.

Het Congres staat in Brasília, de stad die eind jaren vijftig uit de grond is gestampt om Rio de Janeiro te vervangen als hoofdstad. Brasília, gelegen in het midden van het land, moest het hart van de democratie worden. Het Congresgebouw staat aan het hoofd van een kilometerslang grasveld, waaraan ook de ministeries zetelen. Er pal achter liggen het regeringspaleis en het Hooggerechtshof. Voor de ambtenaren kwamen lage flats in groene wijken zonder straatnamen.

Stedenbouwkundige Lucio Costa maakte het stadsplan, architect Oscar Niemeyer ontwierp de gebouwen. Brasília werd wereldwijd bejubeld als modernistisch wonder, maar staat in Brazilië bekend als ‘hoofdstad zonder ziel’. In Rio de Janeiro ontstond samba, São Paulo is een paradijs voor liefhebbers van moderne kunst, maar het gortdroge Brasília heeft niet eens een lokaal gerecht. In het weekend stroomt de stad leeg.

Ook de gezondheid van ‘het hart van de democratie’ laat te wensen over: het Congres is allesbehalve een afspiegeling van de samenleving. Van de afgevaardigden is 90 procent man, en 80 procent wit. In 2016 wipten de parlementariërs toenmalig president Dilma Rousseff uit het zadel, in een zeer omstreden impeachmentprocedure. En de opperrechters hebben onlangs hun toch al exorbitante salarissen met 16 procent verhoogd.

Er zijn meer dan dertig politieke partijen, politici hoppen tijdens hun loopbaan van de ene partij naar de ander, en partijnamen hebben vaak niets te maken met de ideologie. Dat maakt het voor kiezers lastig een afgewogen keuze te maken. Het lijkt ze ook weinig uit te maken. Ruim 80 procent van de Brazilianen herinnert zich niet op welke Congresleden ze vier jaar geleden hebben gestemd. 

Meer over