Wie zijn de winnaars en verliezers na de historische dag van gisteren?

Het begrotingsakkoord dat donderdag is gesloten, heeft de politieke verhoudingen in Den Haag zichtbaar veranderd. Wie zijn de winnaars en wie de verliezers? En welke rol zullen zij in aanloop naar de verkiezingen op 12 september gaan spelen?

Maartje Bakker en Remco Meijer
Minister De Jager en Jolande Sap gisteravond. Beeld ANP
Minister De Jager en Jolande Sap gisteravond.Beeld ANP

Donderdag 26 april 2012 was de dag waarop nieuwe politieke verhoudingen zichtbaar werden. PVV en SP zijn terug op de hun kenmerkende posities. Met respectievelijk 23 en 15 zetels op de flanken van het politieke spectrum kiezen zij de komende maanden voor een autonome koers en gaan samenwerking met wie dan ook uit de weg.

Een blok van vijf partijen dat eerder de missie naar Kunduz mogelijk maakte, nam de regie in de onderhandelingen over de begroting. Met succes. Met in totaal 77 zetels zijn VVD (31), CDA (21), D66 (10), GroenLinks (10) en ChristenUnie (5) de 'dealmakers' geweest van het plan dat donderdagavond in de Tweede Kamer ter tafel kwam.

De PvdA (30 zetels) lijkt de verliezer van de week, maar zeker is dat niet. Fractieleider Diederik Samsom heeft een onafhankelijke koers behouden, maar zichzelf als potentiële coalitiegenoot schade berokkend. Hij heeft geen brug naar andere partijen weten te slaan. Dat is in de Nederlandse politieke verhoudingen niet gunstig.

De overige partijen, SGP (2), Partij voor de Dieren (2) en het onafhankelijke Kamerlid Brinkman werden ook gebeld door minister Jan Kees de Jager van Financiën aan het begin van het proces, maar speelden geen rol van betekenis. Een overzicht van het politieke spectrum aan de vooravond van het meireces en de lange weg naar nieuwe verkiezingen op 12 september.

null Beeld ANP
Beeld ANP

PvdA
De ingewikkeldste positie had PvdA-leider Diederik Samsom. Zijn wittebroodsweken zijn voorbij. Tot nu toe was hij een zondagskind als politiek voorman van de sociaal-democraten. Meteen na zijn aantreden op 17 maart verliet Hero Brinkman de PVV, waarmee de meerderheidssteun in de Tweede Kamer voor het kabinet wegviel. Het was de ideale uitgangspositie om het profiel te scheppen dat Samsom zoekt: het alternatief te zijn voor Mark Rutte.

Na zijn aantreden presenteerde hij plannen op zeven maatschappelijke terreinen, die lezen als een voorlopig verkiezingsprogramma van de PvdA. En afgelopen zaterdag klapte de Catshuis-besprekingen, waarna duidelijk werd dat nieuwe verkiezingen inderdaad noodzakelijk zijn. Goed getimed dus.
Maar sindsdien zit Samsom in het oog van de storm. Hij trok zijn aanvankelijke pleidooi voor snelle verkiezingen in na een nachtje slapen. Van 27 juni werd het 12 september, waarmee een meerderheid voor de vroegst mogelijke datum (Samsoms wens) verviel.

Bij de begrotingsperikelen bleef hij herhalen dat de 3-procenteis voor hem allesbehalve heilig is. Hij prefereerde, zei hij maandag al in de Volkskrant, 'gestaag naar een begrotingsevenwicht te werken'. Dat kostte hem de aansluiting bij het blok van vijf partijen dat wel die koers bleef volgen. Toen hij donderdagmiddag verhaal haalde bij de andere partijen, zei Sap dat hij simpelweg 'te laat' was. Zelf hield hij het erop dat het pakket 'niet eerlijk' is en dat hij het daarom niet kon steunen. Feit is: aan tafel zat hij niet. Zijn achterban zal oordelen.

null Beeld ANP
Beeld ANP

PVV
Geert Wilders kwam op de hem tekenende wijze uit de hoek: met de grap van de dag. Een btw-verlaging en de AOW op 65 houden, dat is de nieuwe PVV-inzet. De partij wordt volstrekt niet meer serieus genomen, ook niet als potentiële machtsfactor in de nabije toekomst. En al helemaal niet door 'FC Kunduz', zoals Wilders de nieuwe coalitie betitelde. Hoeveel zetels de partij ook haalt, ze zal een paria zijn aan het Binnenhof. De rol van Geert Wilders is uitgespeeld.

null Beeld ANP
Beeld ANP

SP
Emile Roemer presenteerde 'het sociale alternatief', een alternatief voor de bezuinigingen van de vijf partijen - maar zonder CPB-doorrekening. Misschien dat PvdA en SP, als partijen die VVD en CDA niet uit de brand hebben geholpen met de begroting, elkaar straks vinden. Dat zal een kleinere SP zijn dan de peilingen de afgelopen maanden hebben aangegeven, maar een 'handen vrij'-coalitie is een optie.

null Beeld ANP
Beeld ANP

ChristenUnie
Arie Slob manifesteerde zich als het scharnier tussen het demissionaire minderheidskabinet en de links-liberale oppositie. Hij beleefde daarmee de misschien wel beste week uit zijn politieke loopbaan. Dat werd dinsdag al zichtbaar in het debat over de val van het kabinet, waarin hij als enige PVV-leider Geert Wilders fel interrumpeerde in diens eerste termijn. Alle andere politiek leiders hielden hun mond dicht tegen de man die de Catshuis-onderhandelingen afbrak. Slob laat duidelijk zien dat de dip die zijn partij beleefde na de regeringsdeelname aan Balkenende IV wat hem betreft voorbij is.

null Beeld ANP
Beeld ANP

GroenLinks
Ook Jolande Sap bewees zichzelf een dienst. Haar partij staat heel laag in de peilingen, maar Sap pakte de draad op die Femke Halsema achterliet na haar vertrek. Ze is klaar om mee te doen, na de verkiezingen. Ze wiste 'schandelijke bezuinigingen' en bracht alternatieven op tafel. Wel is het nog even afwachten of de krachten in haar partij die zich roerden na het Kunduz-akkoord nu opnieuw van zich doen spreken. Een tweede interne oproer kan Sap zich niet veroorloven.

null Beeld ANP
Beeld ANP

D66
Alexander Pechtold heeft zich van meet af aan op het standpunt gesteld dat Nederland aan de 3-procentnorm moet voldoen. Hij schuwt niet D66 als Europees-gezinde partij te profileren, waarmee hij aansluiting vindt bij CDA en VVD. Dat wordt interessant bij de komende verkiezingen, want Europa is een gevoelig thema bij de kiezer. Geert Wilders spreekt zelfs van 'een nieuw Europees referendum' als hij het over 12 september heeft.

null Beeld ANP
Beeld ANP

VVD
Stef Blok moest duidelijk wennen aan zijn nieuwe positie. Als fractieleider van de grootste partij in het parlement was hij gewend de regie te hebben de afgelopen periode, maar - net als zijn premier Mark Rutte - paste hem nu vooral deemoedigheid. Het Catshuis-pakket was gedetailleerder, zei hij, maar daarvoor ontbrak een politieke meerderheid. Dus dan maar zo. Realistisch.

null Beeld ANP
Beeld ANP

CDA
Sybrand van Haersma Buma lijkt langzaam maar zeker de leiding in het CDA over te nemen. Hij deed het goed in het debat op dinsdag. In de dagen daarna bleef hij ontspannen puinruimen, terwijl hij van zich afbeet waar dat kon. Zijn partij zal de komende tijd in het teken staan van de leiderschapsverkiezing. Alles wijst erop dat Buma gaat meedoen. Donderdag nam hij zijn partij soepeltjes mee naar een akkoord dat de begrotingsregels naleeft. 'Onder druk wordt alles vloeibaar.'

Meer over