Wie zijn de kredietbeoordelaars?

Kredietbeoordelaar Standard & Poor's (S&P) verlaagde gisteravond de kredietstatus van Frankrijk. Dat heeft grote gevolgen voor het land. Wie zijn die kredietbureaus, en waarom zijn ze zo machtig?

Geld zonder rating

Wie geld wil ophalen, is afhankelijk van het oordeel van een credit rating agency. Of toch niet? Alleen de betrouwbaarste landen, instellingen en bedrijven kunnen zich permitteren om niet met een kredietbeoordelaar in zee te gaan. Zo laat Heineken het eigen schuldpapier niet keuren. Naar eigen zeggen omdat dat nog nooit nodig was. 'We zijn natuurlijk wereldwijd een bekend merk', zegt een woordvoerder van de bierbrouwer. 'Investeerders weten waarvoor we staan en hebben veel vertrouwen in ons bedrijf.'


Heineken kijkt af en toe wel of zo'n rating voordelen als dat een lagere rente zou opleveren, maar dat leidde nog niet tot een beoordelingsaanvraag. Ook Nederland laat de eigen schuld niet keuren. 'De markten zien dat als een teken van kracht', benadrukt het ministerie van Financiën.


Ook België, Duitsland, Frankrijk en Italië worden binnen de eurozone ongevraagd beoordeeld. S&P doet dat als 'er voldoende interesse in de markt bestaat voor het oordeel', of als de beoordeling nodig is als onderdeel van de rating van bedrijven of instellingen die bijvoorbeeld op de Franse markt opereren. Naar aanleiding van de Franse afwaardering lopen dus ook Franse staatsgerelateerde bedrijven gevaar.


Macht

De macht van de kredietbeoordelaars Standard & Poor's, Moody's en Fitch is onverminderd groot. En de financiële markten hebben ze zelf toegang verleend door de mening van de beoordelaars te institutionaliseren. Pensioenbeleggers mogen hun geld alleen steken in als zeer veilig aangemerkte staatspapieren. Basel III - de na de vorige crisis overeengekomen regulering van de banken - maakt nog altijd gebruik van de mening van kredietbeoordelaars om te meten aan welke risico's banken zich mogen blootstellen.


Een oud-medewerker van Standard & Poor's noemt het 'opmerkelijk' dat de hele wereld blind lijkt te varen op het oordeel van drie kantoren die ook nog eens betaald worden door de instellingen die ze beoordelen. 'Je zou ze eigenlijk veel meer als adviseurs moeten zien', zegt de oud-analist.


Missers

Ze hebben het niet altijd bij het rechte eind. Het faillissement in 2003 van de Amerikaanse energiereus Enron zagen ze niet aankomen. Ook de val van Lehman Brothers en de IJslandse banken Landsbanki (in Nederland bekend als Icesave) en Kaupthing ontsnapten aan hun voorspellende blik.


En soms zijn ze te laat. Moody's bleef heel lang volhouden dat Griekse staatsleningen een veilige belegging waren, terwijl de markten, en concurrenten Standard & Poor's en Fitch, daar al anders over dachten. Moody's noemde de angst van investeerders eind 2009 nog 'misplaatst'.


Griekenland

Griekenland betaalde, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Nederland en Duitsland, wél voor kredietkeuring: jaarlijks 250- tot 400 duizend euro. Dat zei Spyros Papanicolaou, die tot februari 2010 hoofd was van het Griekse departement dat obligaties uitbracht, onlangs tegen The New York Times.


De andere beoordelaars rekenden vergelijkbare tarieven. Volgens Papanicolaou had Griekenland geen keus. Zonder rating geen geld. Half jaren negentig, ten tijde van de drachme, betaalde Griekenland nog 15 procent rente op de staatsleningen die het uitgaf.


Zeven jaar later werd de Euro ingevoerd. Kredietbeoordelaars namen toen niet meer alleen de financiën van het eilandenrijk in ogenschouw, maar ook de kans dat andere landen in de eurozone Griekenland failliet zouden laten gaan. Die kans achtten ze zeer klein. Grieks staatspapier werd een veilige belegging waarover het land nog 5 procent rente betaalde.


Londense City

De Londense City, het financiële centrum van de Britse hoofdstad. Daar zitten vestigingen van alle grote Europese banken en van de drie grote kredietbeoordelaars. Het inkomensverschil tussen de twee bedrijfstakken is aanzienlijk. 'Een goede analist bij bijvoorbeeld Standard & Poor's kan een veelvoud van zijn salaris verdienen als adviseur bij een bank', zeggen ingewijden. Het gebeurt dan ook regelmatig dat werknemers overstappen naar de lucratievere banken. De City is een carrousel.


Eenmaal in dienst van de bank begeleiden ze bijvoorbeeld een beleggingsproduct naar de beoordeling door een van de drie kredietkantoren. De oud-analist: 'Ze weten precies waar op gelet wordt. Soms werden zelfs hele meetprogramma's nagebouwd. En als de adviseur nu ook nog een oud-collega is van de analist, dan gaat die persoonlijke relatie ook meespelen.'


Kritiek

Afgelopen zomer volgde op de afwaardering van de Verenigde Staten door Standard & Poor's indrukwekkend machtsvertoon van de overheid. Het Openbaar Ministerie kondigde een onderzoek aan naar de beoordelingen van vastgoedportefeuilles. Werknemers van de kredietbeoordelaar zouden onder druk zijn gezet om de voor S&P lucratieve beleggingsproducten veiliger te beoordelen.


Sinds enige tijd gaan er dan ook stemmen op om de afhankelijkheid van beoordelaars af te bouwen. De Europese Commissie is daar al mee bezig. De Franse eurocommissaris Barnier (interne markt) liet onlangs ook weten een hogere kwaliteit te willen, meer toezicht en meer concurrentie. Ook wil hij dat kredietbeoordelaars vervolgd kunnen worden bij nalatigheid of fraude.


Oorsprong

Henry Varnum Poor trok in de tweede helft van de 19de eeuw als journalist langs de Amerikaanse spoorwegen. In 1868 publiceerde hij er met zijn zoon de Manual of the Railroads of the United States over, een bijeenraping van de financiële data over de florerende spoorwegindustrie. Binnen korte tijd gingen 2.500 exemplaren van het vuistdikke handboek over de toonbank, voor 5 dollar per stuk.


Investeerders waren gewend hun geld te steken in projecten in de buurt, waar ze zicht op hadden. Wat de vermogenden zelf niet konden achterhalen, leverde Poor nu. Het antwoord op de vraag: krijg ik mijn geld terug? Investeerders werden zo verleid hun geld toch naar de wildernis in het Westen te sturen, waar het spoor werd aangelegd.


Ook Moody's en Fitch bloeiden in die periode op. Essentieel is dat de investeerder toen betaalde voor het advies. In plaats van zelf de reis naar het Westen te maken en de boeken in te zien, besteedden investeerders dat uit.


Daar kwam in 1970 verandering in met de uitvinding van geavanceerde kopieermachines. De vrees bij de kredietbeoordelaars bestond dat investeerders de vuistdikke rapporten door het kopieerapparaat zouden halen en minder genegen zouden zijn om te betalen. Het verdienmodel stond onder druk. De kantoren gingen op zoek naar een andere manier om geld te verdienen en kwamen uit bij bedrijven en landen in geldnood. Die lieten ze betalen voor de keuring van hun krediet. Immers zonder keuring zouden ze minder makkelijk aan geld komen.


Rating

Je hebt een bedrijf en geld nodig om bijvoorbeeld nieuwe machines te kopen. Je kunt er dan voor kiezen om obligaties uit te geven: verhandelbare leningen. Kopers van dat papier zul je wel moeten belonen met een bepaalde rente. Dan komt de credit rating agency in het spel. Die gaat het risico inschatten dat je de lening niet terugbetaalt. Om tot een oordeel te komen vraagt een kredietbeoordelaar om je financiële gegevens.


Na inzage komen doorgaans twee analisten, vaak een junior en een senior, een dag of twee langs. Ze kijken rond en spreken met de directeur en medewerkers. Uit dat totaalbeeld vloeit een risicobeoordeling voort. Die leggen ze, terug op kantoor, voor aan een beoordelingscomité, waar onder anderen sector- en landenspecialisten zitting in hebben. Dit comité bepaalt de definitieve beoordeling, die bepaalt hoeveel rente je zult gaan betalen.


En nu?

Landen die zijn afgewaardeerd hoeven niet bang te zijn dat ze voortaan meer rente moeten betalen. Amerika betaalde na de afwaardering deze zomer zelfs minder rente dan daarvoor. Ook kunnen ze die hogere kredietwaardering herwinnen. Australië, Denemarken, Finland en Zweden verloren hun triple-A-status in de jaren '80 en '90. Sinds het begin van deze eeuw is hun schuldpapier wederom aangemerkt als de veiligste haven voor investeerders.


Meer over