Wie smijt daar zo met de beesten?

Verloren gewaande films met bizarre proeven worden vertoond op Halloweenavond.

In een steriel ogende kamer zet een man met een laboratoriumjas een hondje op een plank. En tilt de plank met een ruk aan één kant op. Het hondje wordt gelanceerd, en ternauwernood opgevangen door een tweede wetenschapper, die net buiten beeld staat. Bij andere opnamen valt de hond onhandig spartelend op de grond.

Jarenlang was het een raadsel wie toch die mysterieuze experimentator was op een verzameling van ruim honderd geluidloze zwart-witfilms die bij het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Scheveningen in de kluis lagen. De films kwamen van het Fysiologisch Laboratorium van de Universiteit Leiden, waar ze in de jaren tachtig opdoken. Maar wat de experimenten precies behelsden, en wie ze vastlegde, dat vermeldden de handgeschreven stickers op de filmblikken niet.

Vreemde, soms bizarre proeven uit een ander tijdperk. Op de films is te zien hoe de experimentator - vaak met een sigaret in de mondhoek - onderzoek doet naar evenwichtsreflexen. Hij probeert een kat omver te duwen. Hij kantelt een geblinddoekte baby. Hij laat katten en honden vanaf een hoogte vallen (de katten komen op de pootjes terecht; de honden niet). En - ongemakkelijk voor hedendaagse ogen - hij port en duwt een naakte jongen, die blijkens het bijschrift geen kleine hersenen meer heeft.

Raadselachtige labfilms - totdat de Italiaanse cultuurhistoricus Simone Venturini ze onder ogen kreeg. Venturini was toevallig te gast bij het laboratorium waar de films werden geconserveerd, en meende de man met de laboratoriumjas te herkennen. Waarna men neuroloog en medisch-historicus Peter Koehler van ziekenhuis Atrium MC in Heerlen erbij haalde. 'Ik herkende het onmiddellijk', zegt die achteraf.

Sensatie

Wat Koehler zag, is niets minder dan een 'historische sensatie', zoals hij onlangs met twee collega's noteerde in het Tijdschrift voor Mediageschiedenis. De opnamen maken namelijk deel uit van een verloren gewaande verzameling, waarnaar experts al tientallen jaren op zoek waren: de Magnus-Rademaker collectie.

Rudolf Magnus (1873-1927) geldt als een van de grootste Nederlandse medici van de afgelopen eeuw - 'Hij stond op het punt de Nobelprijs te winnen toen hij overleed', zegt Koehler - die in Utrecht baanbrekend onderzoek deed naar de werking van het evenwichtsorgaan. Gysbertus Rademaker (1887-1957) was zijn promovendus, voordat hij zelf hoogleraar werd in Leiden. De rijzige man op de films is Rademaker: bij collega's stond hij destijds al bekend als 'de filmmaker', omdat hij zijn experimenten graag op film vastlegde, voor nadere bestudering en voor vakgenoten.

'Ze wilden beschrijven hoe het komt dat we blijven staan en niet omvallen', vertelt Koehler. Tegenwoordig weten we dat ons evenwichtsorgaan daarvoor cruciaal is, destijds was dat minder duidelijk. 'Vandaar dat ze deze experimenten deden. Ze onderzochten wat er gebeurt als je bijvoorbeeld de gevoelszenuwen in de hals doorsnijdt of de kleine hersenen verwijdert. Rademaker deed de operaties, hij was de man met de gouden handen.'

Dat de experimenten voor de argeloze 21e-eeuwer grof overkomen, is nu net wat de films zo waardevol maakt, zegt Koehler. 'Een van de dingen die je hieruit kunt halen is hoe men destijds omging met dierproeven en met mensen. Er is een serie filmpjes waarbij de onderzoeker in driedelig grijs een peuk loopt te roken terwijl hij een bijna naakte jongen onderzoekt. Zoiets zou tegenwoordig natuurlijk ondenkbaar zijn.' En hoe ruw het duo ook omsprong met katten en honden, 'ze hadden allemaal een naam en werden liefdevol verzorgd door Rademakers vrouw.'

Wie weet wat er nog meer in de archieven ligt, zegt Koehler. 'Ik denk dat er nog veel meer is dan we hebben gevonden.'

SCIENCE + HORROR

Een selectie van de Magnus-Rademakers collectie is donderdag te zien op de Halloween Science Horror Late Night Show in Leiden, een live talkshow over 'enge' wetenschap georganiseerd door Raamsteeg2 in samenwerking met Naturalis, Museum Boerhaave en de Volkskrant. Bezoekers in Halloweenkostuum krijgen korting. Informatie en reserveren: raamsteeg2.nl.

undefined

Meer over