Wie de koppen maakt, bepaalt de toon

George W. Bush, de president van de Verenigde Staten, vertelde onlangs in een interview dat hij slechts de koppen in de krant leest....

De ervaring leert echter dat ook krantenkoppen de lezers verkeerd kunnen informeren - en soms misschien wel erger dan het verhaal waarop de kop slaat. Wat zou de Amerikaanse president gedacht hebben, als hij op maandag 13 oktober op de voorpagina van de Volkskrant de kop 'Nederlandse vrouw is de hoer' onder ogen had gekregen? Deze naar sensatie riekende kop dekte alles behalve de inhoud van het zeer genuanceerde artikel dat erbij hoorde.

Vier dagen later, op vrijdag 17 oktober, opende de papieren versie van de Volkskrant met het geruchtmakende artikel 'Jeugdbendes rukken op in Amsterdam'. Maar een lezeres uit Lelystad las 's ochtends een heel andere kop in de Volkskrant op internet. Namelijk: 'Marokkaanse jongens gewetenloos'. Deze tekst was van een Amsterdamse rechercheur, die in het artikel werd geciteerd.

Dat de koppen in de papieren krant en op het internet zo van elkaar verschilden, was geen opzet. Integendeel, het was een foutje in de procedure dat niemand had voorzien. Maar het gevolg ervan was wel dat de kop 'Marokkaanse jongens gewetenloos' gelezen werd - in elk geval gelezen kón worden - door naar schatting 35 duizend abonnees van de dagelijkse Nieuwsbrief, die de Volkskrant op het internet verspreidt. Bovendien prijkte diezelfde kop op vrijdagochtend de zeventiende oktober nog minstens twee uur op de internetversie van de krant.

Het komt vaker voor dat tussentijds een kop nog veranderd wordt. Vanwege het harde en gepeperde nieuws in dit voorpaginaverhaal wenste de hoofdredactie een kalmere kop boven het artikel. Een zeer verstandig besluit. Want afgezien van het feit dat de bron van de typering 'gewetenloos' slechts één enkele Amsterdamse politieman was, werden in deze foute kop alle Marokkaanse jongens op één hoop gegooid. Eerlijk gezegd, die kop had zelfs nooit bedacht mogen worden, omdat hij indruist tegen alle journalistieke normen.

Er waren, toen de kop 'Marokkaanse jongens gewetenloos' gewijzigd werd in 'Jeugdbendes rukken op in Amsterdam', pas 2588 Volkskranten gedrukt. Een klein gedeelte ervan kon worden vernietigd. De rest zou naar alle waarschijnlijkheid hoogstens ergens in het buitenland terechtkomen.

Niet allemaal helaas. De uit de roulatie genomen kranten lagen 's ochtends ook bij de portier van de Volkskrant. De dienstdoende internetredacteur pakte zo'n krant en, in de veronderstelling dat hij bij de portier de meest verse krant voor zich had, vond hij het 'nogal hypocriet' dat op het internet de krant opende met 'Jeugdbendes rukken op. . .' en in de nieuwste papieren versie met 'Marokkaanse jongens gewetenloos'. Resoluut zette de redacteur daarom weer 'Marokkaanse jongens gewetenloos' boven het artikel. De vergissing werd pas laat - te laat - ontdekt.

Enkele lezers maakten zich de afgelopen weken ongerust over de beeldvorming in de krant van de islamitische gemeenschap. Eentje verwijt de media, 'inclusief de Volkskrant', dat zij de berichtgeving over Arabieren en moslims 'permanent met negatieve aspecten verbinden: fanatisme, extremisme, terreur, rellen, criminaliteit et cetera. . .'

Als bewijs worden - alweer - louter krantenkoppen gesneld. Zoals dit bloemlezinkje uit de Volkskrant van 20 september 2003: 'Infiltratie bij moslims door AIVD', 'Trainen voor Hamas', 'Nederland niet te soft voor extremisten', 'Denemarken wil radicale imams aan banden leggen' en 'Politiegeweld verdiept kloof Marokkaanse jeugd'.

Net als George W. Bush zou de Nederlandse lezer een verwrongen beeld van de samenleving krijgen, indien hij zijn conclusies zou baseren op alleen de krantenkoppen. Wie wil oordelen moet óók de inhoud van de artikelen tot zich nemen. En dan blijkt dat de meeste verhalen een veel genuanceerder beeld bieden over - bijvoorbeeld - het fenomeen 'Marokkanen'. Dat neemt niet weg dat de koppenmakers zich ervan bewust moeten zijn dat juist zij vaak de toon bepalen.

Meer over