Westerse kleding als strijdwapen

Volkskrant-journalist Thomas Erdbrink woont in Teheran. Hij bericht op deze plek meestal over het dagelijks leven in zijn land.

Thomas Erdbrink
Farah Diba in 1969, een foto voor Vogue van Henry Clarke. Beeld Henry Clarke/Condé Nast via Getty Images
Farah Diba in 1969, een foto voor Vogue van Henry Clarke.Beeld Henry Clarke/Condé Nast via Getty Images

Als ik gasten heb in Teheran, gaan ze graag naar het paleis van de sjah. Het gebouw ligt in het noorden van de stad. Het is een soort museum geworden dat de 'decadentie' van het voormalig keizerlijk paar moet tentoonstellen. Voor de revolutionairen van bijna veertig jaar geleden was het stel de belichaming van westerse cultuur. Daarom zijn enkele paleizen intact gelaten, zodat het volk en de buitenlandse toeristen kunnen zien wat voor geldsmijters het keizerlijke stel was, en hoe verwesterd ze waren. Bezoekers vergapen zich aan luxe auto's, het speelgoed van de kroonprins (vliegtuigjes) en de keizerlijke slaapkamer, waarin een raar klein bed staat. Wellicht is het echte bed door een revolutionair meegenomen.

Maar ja, in tijden dat Beyoncé een huis van 90 miljoen dollar koopt en Obama kitesurft op het privé-eiland van Richard Branson, moet je van goede huize komen wil je de decadentste zijn. Het paleis is voor sommigen dan ook een tegenvaller. 'Blootvoetigen', zoals de armen tijdens de revolutie werden genoemd, komen er niet meer, maar er zijn genoeg Iraanse vaders, moeders en verveelde kinderen die zich daar graag komen vergapen aan westerse toeristen met hun gekke wandelschoenen en afritsbroeken. Dat is interessanter dan alle vergane glorie van de sjah.

Zoals iedereen er altijd stom uitziet op foto's van vroeger, met rode bandana's à la Guns N' Roses of heel wijde broeken en schoenen met enorme lippen die vanonder de veters uitsteken, is de materiële weelde van het keizerlijk paar ook in de tijd blijven steken. Het gigantische Yamaha-orgel is misschien nog wel camp, het bakbeest dat hun Philips-televisie was, is gewoon lelijk.

Een van de hoogtepunten zijn de kleren van de sjah en zijn vrouw, Farah Diba. De kledingstukken zijn tentoongesteld in een aparte ruimte. Een verveelde vrouwelijke suppoost, in haar in Iran verplichte mantel en hoofddoek, steekt schril af bij de fraaie jurken van bekende modehuizen.

De sjah droeg het liefst legeruniformen met goudgeborduurde epauletten en imposante petten. Zijn vrouw echter, een fashionista van haar tijd, was een liefhebster van ontwerpers als Dior, Chanel en Valentino. Voor Yves Saint Laurent was de voormalige keizerin een muze. Ze waren goede vrienden, tot zijn dood in 2008.

Hij ontwierp haar jurk toen ze als 21-jarige in het huwelijk trad met de sjah. Die was al twee keer getrouwd geweest, maar zijn vrouwen hadden hem geen troonopvolgers gebracht. 'Farah', zoals ze in Iran nog steeds wordt genoemd, trouwde in een prachtige jurk, een combinatie van een sleep en een jas, en zette daarmee de toon voor haar verdere leven als vrouw van, en mode-icoon.

Waar de Europese vorstinnen conservatief waren, figureerde Farah Diba in 1969 in de Amerikaanse Vogue. De befaamde modefotograaf Henry Clarke was naar Iran gekomen en maakte daar een kleurrijke reportage met westerse modellen. Een van de modellen staat in een blauwe creatie met een lange vlecht voor een moskee in Isfahan, een ander poseert met een lang bloot been en haar armen in de lucht, voor een nomade en twee kamelen.

De foto's van Clarke zijn een voorbeeld van politieke mode. De sjah en zijn vrouw waren ervan overtuigd dat het land moest verwesteren. De sjah gaf het bevel dat er een 'witte revolutie' moest komen. Wit, omdat het een omwenteling zonder bloedvergieten moest zijn. Iran moest voortgestuwd in de vaart der volkeren. Kleding, westerse kleding, was een wapen in die strijd.

Een van de hoogtepunten van de serie in de Vogue is een portret van de keizerin, in een voor die tijd avant-garde jurk en mantel, met geel en blauwe, Iraanse motieven.

In 1971 besloot de sjah dat de monarchie 2.500 jaar bestond. Hij gaf een groot feest in Shiraz. Er werd 18 ton eten ingevlogen, er werden prachtige tenten neergezet voor koninklijke bezoekers uit het buitenland en vijftigduizend zangvogels werden uit Europa gebracht. Die waren een paar dagen later allemaal dood. Farah Diba zag er prachtig uit, met een diamanten tiara en een lichtgele jurk.

Acht jaar later was alles voorbij. De revolutie, die al jaren dreigde, brak uit in 1978. Het keizerlijk paar vertrok uit Iran. Ayatollah Khomeini nam de macht over. Sindsdien zijn er geen Vogue-reportages in Iran gemaakt.

Het leven is onvriendelijk geweest voor Farah Diba. Haar man overleed in 1980. Zijn oude vrienden, zelfs de Amerikanen, weigerden hem onderdak na zijn vlucht uit Iran. Twee van haar vier kinderen pleegden zelfmoord. Ze is nooit terug geweest in haar land en woont nu in Parijs. Op leeftijd, maar ze draagt nog steeds de mooiste kleren. 'Wie een voorbeeldfunctie heeft, moet er goed uitzien', zei ze vaak.

Meer over