'Westen verkiest foute Erdogan boven chaos'

Toevallig was islam- en Turkije-kenner Froukje Santing in Turkije tijdens de mislukte machtsgreep van vrijdag. Ze verblijft er in Güllük, een kleine kustplaats, om op het vakantiehuis van vrienden te passen. De gebeurtenissen in deze 'gitzwarte nacht' waren voor haar in meerdere opzichten schokkend.

Sjaals met het gezicht van Erdogan. Beeld epa
Sjaals met het gezicht van Erdogan.Beeld epa

In de eerste plaats omdat de coupplegers - ongeacht de vraag wie ze waren en wat hen heeft bezield - Turkije decennia hebben teruggeworpen in de tijd. Ze gingen te werk zoals hun voorgangers dat in de jaren tachtig nog deden: een paar regeringsgebouwen en de belangrijkste communicatiecentra bezetten, strategische punten vergrendelen en een uitgaansverbod declameren.

'Die strategie was gedoemd te mislukken', zegt Santing. 'De coupplegers hebben nooit de controle gekregen over de sociale media en hebben daardoor niet weten te verhinderen dat president Erdogan invloed op zijn toegewijde medestanders kon blijven uitoefenen. Die negeerden het uitgaansverbod en waren al snel de baas op straat.'

Ouderwets

'Bizar ouderwets', noemt Erik-Jan Zürcher, hoogleraar Turkse talen en culturen aan de Universiteit Leiden, de strategie van de coupplegers. 'Ze veronderstelden kennelijk dat ze met de inname van de staatstelevisie het beeld- en informatiemonopolie in handen hadden. Maar zo werkt het al een jaar of twintig niet meer.'

Het meest opmerkelijk - en verontrustend - was de rol die de moskeeën daarbij speelden. Ook in Güllük. Middenin de nacht werden de inwoners vanaf de minaret opgeroepen om zich in het gebedshuis te verzamelen. Aan die oproep werd prompt en op grote schaal gehoor gegeven. Op straat vormden zich kleine menigten die 'Allahu Akbar' scandeerden. Daar voelde menig omwonende zich onbehaaglijk bij, zegt Santing. 'De meeste mensen waren hier weliswaar tegen de coup, maar dat betekent niet dat ze vóór Erdogan zijn.'

De rol die de moskeeën bij het neerslaan van de opstand hebben gespeeld, laat volgens Santing zien dat de scheiding tussen kerk en staat in Turkije heeft opgehouden te bestaan. 'Diyanet, het machtige presidium voor Godsdienstzaken, is ooit opgericht om de machten van elkaar gescheiden te houden. Inmiddels is het onderdeel geworden van Erdogans AK-Partij. In Turkije is er geen controlerende macht meer. Dat is nu wel duidelijk geworden.'

Liveblog

Volg alle ontwikkelingen rond de staatsgreep in Turkije in dit liveblog.

Paniek

Volgens publiciste Betsy Udink, auteur van het onlangs verschenen boek Meisjes van Atatürk, zonen van de Sultan, laat de 'knullig uitvoerde coup' zien dat de uitvoerders overhaast en mogelijk in paniek hebben gehandeld. Dat zou kunnen samenhangen met een aankondiging van de openbaar aanklager in Ankara, afgelopen donderdag, dat een arrestatiegolf op handen was onder aanhangers van de oppositionele Gülen-beweging in het leger. 'Mogelijk hebben die de ontwikkelingen niet willen afwachten, en hebben ze toegeslagen zonder zich adequaat te hebben voorbereid. Met alle noodlottige gevolgen van dien.'

Voor de mogelijke betrokkenheid van de orthodox-islamitische 'Gülenisten' bij de coup pleit dat de opstandelingen, in de korte tijd dat ze de staatstelevisie controleerden, niet hebben verwezen naar Atatürk - de grondlegger van het seculiere Turkije. 'Als staatsgreep zou zijn ingegeven door de wens terug te keren naar de seculiere principes, zouden ze dat zeker hebben gedaan. Nu volstonden ze met een nogal vage verwijzing naar de democratie en de rechtsstaat.'

Demonstratie tegen de coup. Beeld epa
Demonstratie tegen de coup.Beeld epa

'Kemalisten noch Gülen-aanhangers'

Tégen betrokkenheid van de Gülen-bewegingpleit echter het amateuristische karakter van de machtsgreep. 'Fethullah Gülen, de leider van de beweging en vroegere bondgenoot van president Erdogan, heeft zijn aanhangers altijd tot voorzichtigheid gemaand. Zij moesten weliswaar bezit nemen van de Turkse instituties, maar niet door middel van een staatsgreep maar door middel van een geleidelijke coup. Ze moesten langzaam de aderen van de samenleving zien binnen te dringen. Hij zei met zoveel woorden: als jullie ondoordacht handelen, zal de wereld op jullie neerstorten, en zullen jullie de zaak van de islam schaden. Met die vermaning is de couppoging van vrijdag niet in overeenstemming. Afgezien daarvan heeft Gülen de machtsgreep onmiddellijk in sterke bewoordingen afgekeurd.'

Zürcher meent uit de spaarzame verklaringen van de coupplegers te kunnen opmaken dat ze noch Gülen-aanhangers waren, noch Kemalisten - de hoeders van de nalatenschap van Mustafa Kemal Atatürk, de grondlegger van de seculiere Turkse staat. 'Ze presenteerden zich onder de naam Vrede in het Land Comité. Dat is een verwijzing naar Atatürk, die heeft gezegd dat hij vrede in het land en vrede in de wereld nastreeft. Ze beloofden internationale verdragen te zullen respecteren en gelijke rechten aan alle etnische en religieuze groepen te zullen toekennen.

'Het jargon was kemalistisch, maar de boodschap was bij uitstek níet kemalistisch. Want in de huidige context kan 'vrede in het land' worden uitgelegd als een oproep de strijd met de Koerdische PKK te staken. Dat zou kunnen betekenen dat de opstand is uitgevoerd door Koerden en Alevieten (een van de twee grote stromingen binnen de islam in Turkije, red.). Alevieten zijn van oudsher sterk vertegenwoordigd in het Turkse leger.'

Wie de uitvoerenden ook zijn geweest: in eerste instantie zal de positie van Erdogan aanmerkelijk worden versterkt. 'Voor de president was de staatsgreep een godsgeschenk', zegt Zürcher. 'Dat waren zijn eigen woorden. Dat betekent niet dat de regering er zelf de hand in heeft gehad. Daarvoor verliep de coup te bloedig en daarvoor waren de risico's voor Erdogan toch te groot. Het had anders voor hem kunnen aflopen als hij zijn aanhangers niet had kunnen oproepen om de straten op te gaan, of als ze geen gehoor hadden gegeven aan zijn oproep. Maar het is wel aannemelijk dat de regering weinig heeft gedaan om een opstand te voorkomen.'

Aanhangers van de regering-Erdogan betogen in Istanbul. Beeld ap
Aanhangers van de regering-Erdogan betogen in Istanbul.Beeld ap

Catastrofaal

De gevolgen van de gebeurtenissen zullen catastrofaal zijn voor Turkije, vreest Zürcher. 'Erdogan is meteen begonnen met de zuivering van het leger en de rechterlijke macht, die waarschijnlijk part noch deel heeft gehad aan de coup. Zijn partij zal als nooit tevoren bereid zijn de macht van het parlement aan hem over te dragen. En dissidenten zullen monddood worden gemaakt, zo niet echt dood. De eerste pleitbezorgers voor herinvoering van de doodstraf hebben zich al gemeld.'

'De gebeurtenissen van het weekeinde hebben laten zien dat hij de politie, grote delen van de krijgsmacht en een groot deel van het Turks volk aan zich heeft weten te binden', zegt Betsy Udink. ' Op korte termijn zal zijn populariteit alleen maar toenemen. Maar op de langere termijn zou zijn machtspositie echter snel kunnen eroderen. Turkije ontwikkelt zich tot een Midden-Oosterse staat met dynastieke trekken: Erdogan bereidt zijn schoonzoon Berat Albayrak voor op het hoogste staatsambt. Deze autocratie zal steeds onaantrekkelijker worden voor investeerders, voor buitenlandse toeristen, pensionado's en - uiteindelijk - voor de Turken zelf.'

Froukje Santing vreest dat het buitenland het zich voorlopig niet meent te kunnen verantwoorden de handen af te trekken van Erdogan. 'Het verkiest een sterke, foute man boven de chaos. Zeker nu er in de regio zoveel aan de hand is en zeker na de ervaringen van de laatste jaren in Irak, Tunesië, Egypte, Irak en Libië. Stabiliteit in Turkije wordt belangrijker geacht dan respect voor de mensenrechten. Erdogan zal volop profiteren van deze hypocrisie van het Westen.'

Meer over