Westen kwetst Russen onnodig

De uitbreiding van de NAVO wordt aan de Russen verkocht met het argument dat er geen vijandelijke bedoelingen aan ten grondslag liggen....

'WAT ZOU u ervan denken als een tank, getooid met bloemen, voor uw tuinhek kwam staan?', houdt de bekende liberale Russische politicus Javlinski onze parlementaire delegatie voor. 'Zou u daar gerust op zijn, of er zelfs maar de zin van inzien? Welnu, zo zien wij het opschuiven van de NAVO tot aan onze grenzen.'

Wie achtereenvolgens in Warschau en Moskou met leidende politici over Europese veiligheid spreekt, wordt geconfronteerd met diepgaand wederzijds onbegrip en wantrouwen. De Polen willen zo snel mogelijk politiek, economisch en militair integreren in het Westen, waarmee zij zich cultureel-historisch sterk verbonden achten. De welvaart moet verkregen worden in de EU en de veiligheid in de NAVO.

Officieel wordt het belang van goede relaties met Rusland benadrukt. De uitbreiding van het bondgenootschap is natuurlijk niet gericht tegen de grote buurman. Menige gesprekspartner geeft echter informeel toe dat de gewenste toetreding tot de militaire alliantie wel degelijk voortkomt uit angst, zo niet regelrechte afkeer van de voormalige overheersers.

Niettemin verklaren de Poolse leiders in het kielzog van Westerse regeringen dat de Russen uitgelegd moet worden dat NAVO-uitbreiding in hun eigen belang is, omdat de ingrijpend vernieuwde organisatie garant staat voor de stabiliteit op ons continent.

Niemand van onze vooraanstaande Russische gastheren toonde zelfs maar een spoor van begrip voor dit inderdaad aanmatigende standpunt. Zij verklaarden niet achterlijk te zijn, en dat hun niet door buitenstaanders hoeft te worden verteld waar hun belangen liggen. Als het de nieuwe NAVO-leden niet te doen is om bescherming tegen het grote Rusland, tegen wie dan wel?

De uitbreiding leidt tot een nieuwe tweedeling van het continent, en deze is hoogst ongewenst. Rusland is de Sovjet-Unie niet, en wenst daar ook niet meer mee te worden vereenzelvigd: het heeft noch de intentie noch de capaciteit om Midden-Europa te bedreigen. De krijgsmacht is ernstig verzwakt en zwaar gedemoraliseerd. Moskou wil niets liever dan de banden met Europa aanhalen. Tachtig procent van de bevolking woont in dit werelddeel.

Om uit het economische moeras te komen, is men op het Westen aangewezen. Het kan toch niet zo zijn dat het grootste land van het continent door de andere staten als tweederangs mogendheid wordt behandeld? De verbrede NAVO is verreweg het machtigste veiligheidsorgaan. Als straks heel Europa - op Rusland na - daar lid van is en deel heeft aan de besluitvorming, is er iets fundamenteel mis. Waarom zou Rusland minder over de Europese veiligheid te vertellen mogen hebben dan, pak weg, Nederland?

Over de vraag wat te doen als de uitbreiding toch wordt doorgezet, blijken de meningen uiteen te lopen. De invloedrijke voorzitter van de Commissie voor buitenlandse zaken van de Doema (het Russische parlement), Loekin, spreekt slechts hel en verdoemenis uit over deze optie. Volgens hem gaat Rusland dan de banden met China nauwer aanhalen. Het zal niet meer willen deelnemen aan vredesoperaties (zoals in Bosnië), maar een neutrale, passieve positie innemen. De tenuitvoerlegging van ontwapeningsverdragen zou zeer wel gestaakt kunnen worden.

Vice-minister van Buitenlandse Zaken Afanasjevsky blijkt aanzienlijk pragmatischer. Als de alliantie haar verderfelijke plannen doorzet, wenst hij de garantie dat rekening gehouden wordt met elkaars veiligheid. Bovendien moet er een mechanisme voor politiek top-overleg met Rusland komen. In de nieuwe lidstaten zouden noch vreemde troepen noch nucleaire wapens gestationeerd mogen worden.

Een eventuele toetreding van de Baltische staten tot de NAVO raakt Rusland in het hart, en zal altijd volkomen onaanvaardbaar blijven. Afanasjevsky kondigde aan dat zijn regering op de komende OVSE-top in Lissabon met een ingrijpend voorstel komt voor een nieuwe veiligheidsstructuur in Europa. Ook gaf de bewindsman toe dat hij in het geheim over deze zaken met de Amerikanen in onderhandeling is.

Geconfronteerd met deze interessante informatie, reageerde de buitenland-adviseur van president Jeltsin, Ryvzikov - curieus genoeg - onaangenaam verrast. Volgens hem heeft zijn president de NAVO-uitbreiding niet geaccepteerd, en heeft hij al helemaal geen instructie gegeven om over de modaliteiten in de vorm van een Charter te onderhandelen. Ook ziet hij niets in de zogenoemde 16+1 constructie, waarbij Rusland een adviserende, maar geen mede-bepalende stem in het bondgenootschap heeft.

Uit het hier geschetste beeld zouden we de volgende politieke conclusies moeten trekken.

Het toekomstige NAVO-lidmaatschap van Polen, Tsjechië en Hongarije lijkt een nauwelijks meer te veranderen politieke realiteit. President Clinton heeft het prestige en de geloofwaardigheid van zijn land hier nadrukkelijk aan verbonden. De secretaris-generaal van de NAVO, Solana, bepleit openlijk een toetredingsronde voor het jaar 2000, met kennelijke instemming van de regeringen van de lidstaten. Aan de kandidaat-lidstaten zijn verregaande toezeggingen gedaan.

Het Westen heeft echter tot nu toe veel te weinig rekening gehouden met Russische gevoeligheden en legitieme wensen. Het is zeer onverstandig een intern instabiele kernmogendheid ernstig te frustreren. Rusland moet als een volwaardige partner worden behandeld. Tegelijkertijd met de eerste toetredingen - niet ervoor en niet erna - moeten we een apart verdrag met Rusland zien af te sluiten.

In de nieuwe lidstaten hoeven, onder de huidige omstandigheden, noch vreemde troepen noch nucleaire wapens geplaatst te worden. Er moeten bovenal goede afspraken worden gemaakt over de Baltische staten, waar vooralsnog het grootste veiligheidsrisico ligt. NAVO-lidmaatschap van deze landen is duidelijk een brug te ver.

Het Westen doet er verstandig aan de Baltische regeringen op het hart te drukken dat zij de grote Russische minderheden fatsoenlijk behandelen, opdat geen reden of alibi aan het Kremlin wordt verschaft om tot onverantwoordelijke acties over te gaan.

Ten slotte is het van wezenlijk belang dat de VS en de EU openstaan voor nieuwe veiligheidsmechanismen, vooral ter voorkoming en bestrijding van crises. Mogelijk biedt de OVSE hier een kader voor. Politiek-psychologisch verdient het geen aanbeveling nieuwe structuren geheel aan de NAVO op te hangen, ook al moet er natuurlijk wel een verbinding worden gelegd.

Elk Europees land, dus ook Rusland, zou in de besluitvorming moeten participeren naar gelang het machtspolitieke gewicht dat het in de schaal legt. Wellicht kunnen de tanks dan uiteindelijk omkeren, met achterlating van de bloemen.

Bob van den Bos is lid van de Tweede Kamer voor D66.

Meer over