Wervingsproblemen verbazen directeur Stichting Maatschappij en Krijgsmacht niet Hoe moet de nieuwe beroepssoldaat eruit zien?

Nee, zegt directeur dr. J. van der Meulen van de Stichting Maatschappij en Krijgsmacht, Defensie heeft geen beeld van de beroepssoldaat....

Van onze verslaggever

Stieven Ramdharie

DEN HAAG

Hij ziet volop verwarring bij het leger over het profiel van de beroepssoldaat. De Nederlandse krijgsmacht weet niet meer wie de nieuwe soldaat moet zijn, luidt het harde oordeel van directeur dr. J. van der Meulen van de Stichting Maatschappij en Krijgsmacht, (SMK).

'Alles wordt nu naar beneden bijgesteld', betoogt Van der Meulen (46), 'de opleidingseisen en de leeftijd. Maar wat is nou het ideaal? Ze gaan sterk in de richting van de klassieke soldaat als rauwdouwer die zich tegelijk ook kan gedragen. Die politiek correct is. Een bikkel dus die met twee woorden spreekt.'

Van der Meulen bespeurt deze dagen niet alleen paniek bij de krijgsmacht, maar ook bij politici. De werving zit tegen, en dus moeten zestienjarigen en laag opgeleide schoolverlaters het leger in. Ongeveer 23 procent van de plaatsen in de landmacht dreigt dit jaar niet te worden opgevuld, aldus de jongste cijfers van minister Voorhoeve van Defensie. De samenleving dreigt te 'militariseren', waarschuwde het IKV afgelopen vrijdag, als het voorstel voor 'kindsoldaten', wordt uitgevoerd.

Is het eigenlijk een schande dat een krijgsmacht die amper een jaar met een beroepsleger werkt, personele problemen heeft? In het geheel niet, zegt directeur Van der Meulen van de SMK. Zijn stichting, die deze maand het 35-jarig jubileum viert, heeft zich veelvuldig beziggehouden met de dienstplicht.

Nederland, dat net als België en straks ook Frankrijk de dienstplicht heeft afgeschaft, heeft maar weinig voorbeelden waaruit blijkt hoe een beroepsleger moet worden opgezet. Van de Amerikanen en Britten, die al jaren de beroepssoldaat kennen, kunnen we eigenlijk niet veel leren, vindt Van der Meulen. In tegenstelling tot Nederland zijn dat landen met een sterke militaire traditie, waar het leger in hoog aanzien staat en een grote aantrekkingskracht heeft op jongeren. Had het Amerikaanse leger halverwege de jaren zeventig, toen de dienstplicht werd afgeschaft, ook geen moeite om de juiste jongens te krijgen?

Van der Meulen: 'We vervullen nu in feite een pioniersrol in Europa. Wat in honderd jaar is opgebouwd met de dienstplicht, is maar kort geleden opzijgeschoven. Dat doe je niet zomaar. We zijn nu een jaar bezig met het opzetten van een beroepskrijgsmacht, maar het kost gewoon tijd om over te schakelen. Dat wordt vergeten.'

Zijn boodschap is relativerend, maar Van der Meulen wil de wervingsproblemen van het leger zeker niet goedpraten. Sterker nog, Defensie had de problemen kunnen zien aankomen, meent Van der Meulen, wiens stichting beoogt de problemen tussen samenleving en de krijgsmacht zichtbaar te maken.

Drie jaar lang, tot 1996, bevond Defensie zich in een overgangsfase: een periode waarin de dienstplicht zou worden afgeschaft en het leger op grond van de Prioriteitennota nieuwe taken kreeg. In 1992 waarschuwden onderzoekers van het bureau Research voor Beleid al dat de werving moeilijk zou worden.

'Die voorspelling lag glashard op tafel, maar er is niets mee gedaan', zegt Van der Meulen, al twintig jaar werkzaam voor de SMK, die volledig gesubsidieerd wordt door Defensie. 'Het rapport van de commissie-Meijer, die toen ook waarschuwde voor de gevolgen, werd door Kamerleden meteen weggegooid. De politiek en de militairen hadden het te druk met het afschaffen van de dienstplicht.'

De directeur meent dat het leger tot dit jaar een te rooskleurig beeld heeft gehad van wat het kon binnenhalen. 'De landmacht heeft zich de afgelopen jaren rijk gerekend. 40 procent van de BBT'ers (Beroeps Bepaalde Tijd) kon nog worden geworven uit dienstplichtigen. Men was tevreden, de kwaliteit van de jongens was goed. Bij de luchtmobiele brigade haalden ze havo-jongens binnen. Maar dat effect is nu weg. Niemand wordt meer opgeroepen. Die overgangsfase was bedrieglijk.'

Nu ziet zelfs een elitekorps als 'luchtmobiel' zich genoodzaakt de opleidingseis te verlagen. 'Zo'n dramatische verlaging, naar het diploma vbo-A, is het eigenlijk niet. Maar het effect was groter. Het heeft de indruk gewekt dat het leger met minder genoegen neemt.'

In plaats van voorstellen voor zestienjarige soldaten of kwijtschelding van studiegelden ziet de SMK-voorman liever een 'integrale' benadering van de problemen bij Defensie. Welke soldaten willen we precies hebben? Moet de krijgsmacht niet worden bijgesteld? Kortom, oplossingen voor de lange termijn.

Het recente plan van staatssecretaris Gmelich Meijling bijvoorbeeld voor het verdubbelen van het aantal vrouwelijke soldaten, naar 12 procent in 2010, kan hij waarderen. 'Zoiets zet meer zoden aan de dijk dan een voorstel voor zestienjarige soldaten. Want overziet men wel alle gevolgen van dit plan? Gaan we straks naar vijftien jaar? Zestien jaar vind ik wel heel jong voor het soldatenbestaan.'

Van der Meulen bestrijdt dat de wervingsproblemen in het leger de mislukking tonen van de afschaffing van de dienstplicht. De wereld veranderde en de krijgsmacht was toe aan een andere opzet. De nieuwe opdrachten in het buitenland konden onmogelijk door dienstplichtigen worden uitgevoerd.

'Alleen betalen we er nu de prijs voor dat het beeld van de nieuwe krijgsmacht toen niet zo duidelijk was', analyseert hij.

'De opgave om een beroepsleger op te zetten, is onderschat. Ik ben ervan overtuigd dat we een beroepsleger kunnen vormen. Maar is het wel mogelijk in deze omvang? En met deze ambities?'

Meer over