Welkom gij moeilijkheden

Als het weer mee zit, hijst de giant binnen kort de gezonken koersk omhoog. Voor kraanbedrijf mammoet is het de grootste klus ooit....

De zwaarvermoeide steigerbouwer heeft een maand lang elke dag zo'n zestien uur op de Giant 4 gewerkt. Tot de laatste minuut was het bikkelen, zegt hij terwijl de enorme ponton zich onder luid getoeter losmaakt van de kade in Amsterdam voor de reis naar de Ba rentszee. Morgen wacht een ander project. Maar hij blijft de berging van de Koersk volgen. 'Ik ga vanavond al op de website kijken.'

Alwin Bleker van npm Capital kent alle internetadressen uit zijn hoofd waarop wordt bericht over de Russische kernonderzeeër. De participatiemaatschappij bezit uit louter commerciële motieven een belang van 25 procent in Mammoet, de specialist in zwaar hijs- en transportwerk uit De Meern die in mei dit jaar de opdracht kreeg de gezonken duikboot te lichten. Trots zette npm Capital de aankondiging van de bergingsoperatie op haar internetpagina's. Bleker, die investeringsmanager is: 'Ze liggen op sche ma. Het gaat goed, toch?'

Janny van Bemmel is ook besmet met het Koersk-virus. 35 Jaar lang werkte ze bij Jan en Toos van Seumeren (hij stichtte het kraan bedrijf), eerst als naaister, later als huishoudster. Nog steeds poetst ze elke woensdag het zilver bij 'Mevrouw'. De berging is het gesprek van de dag in De Meern, meldt de 84-jarige geestdriftig. 'Heel het dorp hoopt dat de Koersk omhoog gaat.'

Als de Giant op 28 augustus de grote sluis in IJmuiden binnenglijdt, ziet het op de kade zwart van de mensen - het late avonduur ten spijt. De sluismeester snauwt via een omroepsysteem dat iedereen achter het hek moet blijven op straffe van een bon, maar niemand luistert. Men wil van dichtbij zien wat straks wereldwijd op televisie valt te aanschouwen. Dit is het schip dat in de Barentszee de Koersk van een diepte van 108 meter moet halen. Dit is Hollands Glorie.

'Welkom gij moeilijkheden' staat er in Latijn in de hal van het hoofdkantoor van Mammoet geschreven. Het was de lijfspreuk van Jan van Seumeren, die in 1999 overleed. Het bergen van een gezonken kernonderzeeër is zo'n moeilijkheid.

Als de rampzalige ontploffing in augustus 2000 wereldnieuws wordt, belt Jan van Seumeren junior (49) met Klaas Lamphen (43). Het tweetal staat aan de basis van veel innovatieve ontwikkelingen in het bedrijf, zoals de gepatenteerde ptc-kraan die is af te breken tot 88 afzonderlijke containers. 'We gaan de Koersk bergen', zegt Jan. 'Je moet je laten nakijken', antwoordt Klaas.

Hun bedrijf is de grootste speler ter wereld in het zware 'horizontale en verticale transport'. Overal hebben ze hun geavanceerde kranen laten zwenken. Stadiondaken, onderdelen van raffinaderijen, bruggen, het Millenniumrad in Londen, ze hebben van alles getild. Maar ervaring met het bergen van schepen heeft Mammoet niet. Het zijn allemaal landrotten bij het kraanbedrijf in De Meern.

Jan junior en Klaas Lamphen zien dat evenwel anders: ook het bergen van de Koersk is hijswerk. Hun onderneming heeft in Rusland een goede naam opgebouwd. In relatief korte tijd wist het bedrijf het 4600 ton wegende dak op het nieuwe Olympisch Stadion in Moskou te plaatsen dankzij de vijzeltechniek die het in de loop der jaren heeft ontwikkeld. Met dat systeem kan ook de duikboot van de zeebodem worden gehesen. Maar het lukt aanvankelijk niet eens toegang te krijgen tot de autoriteiten die beslissen over het lot van de Koersk.

Pas aan het eind van 2000 wordt duidelijk dat Mammoet bij de Russische onderzeebootbouwer Roebin moet zijn. Als Frans van Seumeren (51), oudste zoon en topman van het bedrijf, uiteindelijk in januari zijn opwachting maakt bij Igor Spassky, krijgt hij te horen dat hij te laat is. De baas van Roebin is geporteerd van de vijzeltechniek, maar zegt dat de bergingsorder zo goed als zeker is gegund aan een consortium: de offshore-onderneming Heerema, het sleepbedrijf Smit Internatio nal en de duikspecialist Halliburton. De met Neder lands overheidsgeld opgerichte Koersk Stichting zoekt sponsors voor de kostbare berging van de nucleaire tijdbom. Het 'B-team' noemt voorzitter Wim van Eekelen het buitenbeentje uit De Meern.

Frans van Seumeren parkeert zijn Jaguar (zijn vader reed er ook een) voor Hotel Nobel op Ameland. Binnen aan de bar bestelt hij voor zijn gast een Nobeltje, want dat moet je gedronken hebben als je het vermaarde hotel bezoekt. Een paar krukken verderop blijkt een voetbalkennis van vroeger te zitten. Onvermijdelijk onderwerp: de berging van de Koersk. 'Betalen die bolsjewieken wel?' De voorzitter van de Raad van Bestuur van Mammoet legt uit dat de Russische Federatie een groot voorschot heeft gefourneerd en keurig per behaald projectonderdeel geld uitkeert.

De eigenaar van Nobel stuift binnen. 'Frans, lang niet gezien, hoe gaat het? Wat fantastisch zeg, die Koersk'. De bargasten nemen de bergingsplannen door: het afzagen van de neus van de duikboot omdat die zou kunnen afbreken, de 26 gaten die duikers in de onderzeeër boren, de evenzovele verankerpluggen die daarin vanaf de Giant worden neergelaten en het computergestuurde optakelen door de 26 hijsinstallaties op de ponton. Deiningscompen satoren moeten voorkomen dat de Koersk gaat schommelen, een experiment met stikstof waarvoor ook wetenschappers interesse tonen.

Met engelengeduld beantwoordt Frans van Seumeren alle vragen, ook als de voetbalkennis na een paar snelle rondjes verkondigt dat het dak van de Koersk zal worden getrokken. 'Alles is dubbel gecheckt, de stralings- en explosiegevaren zijn zelfs door drie instanties bekeken.'

Het is eind augustus, Van Seumeren verblijft een paar dagen met zijn vrouw in hun huisje op Ameland om even 'uit te waaien'. Hij heeft een hectische periode achter de rug, maar de Russische literatuur die binnen op tafel ligt, blijft door de vele telefoontjes en faxen onaangeroerd. Vorig jaar nam Van Seu meren Holland bv, het bedrijf waarvan hij directeur was, de aartsrivaal Mammoet uit Breda over voor 244 miljoen gulden. De koop was mogelijk doordat npm Capital en abn Amro Participaties hun belangen vergrootten. Drie broers en een zus bezitten nog iets meer dan de helft van de aandelen, een potentieel fortuin als het bedrijf over een paar jaar naar de beurs gaat.

Tot verdriet van het Van Seumeren-deel is de nieuwe onderneming - 1500 medewerkers - Mammoet gedoopt. 'Een noodzakelijk offer', stelt Frans van Seume ren. De naam bekt beter, staat symbool voor het werk van het bedrijf en is een geste naar de ingelijfde concurrent.

Het is geen sinecure de twee ondernemingen in elkaar te schuiven. 'Het oude Mammoet behoorde tot de multinational Nedlloyd en daarom was alles er tot in de puntjes geregeld', zegt Van Seumeren. 'Wij waren een familiebedrijf en stonden bekend als de cowboys uit De Meern.' Een aantal mensen zocht hun heil elders, zeggen ingewijden. 'De Van Seumeren-cultuur is bepalend geweest', zegt de president-directeur daarover.

De mobiele telefoon rinkelt voor de zoveelste keer op het terras in de duinen. Het weer op de Barentszee is verslechterd, opnieuw zijn de duikers van het Noorse dsnd gestopt met het boren van gaten in de Koersk. 'Kloteweer', zucht Van Seumeren als hij heeft opgehangen.

Zijn vrouw komt teruggefietst van het boodschappen doen. 'Je moet de groeten van de visboer hebben', zegt ze. 'Hij vroeg nog hoe het met de Koersk ging.'

In april dit jaar gaat het opeens mis voor het consortium dat de onderzeeboot zou bergen. Heerema en Smit International verlangen een garantie van een bank in het Westen, de Russen zijn niet bereid die te geven. De Koersk Stichting blijkt nauwelijks sponsors te kunnen vinden.

Door het vele onderzoekswerk en het getalm van de Russen is kostbare tijd verstreken. Na half oktober is een berging in de Barents zee uitgesloten vanwege het barre weer. Zelfs een liftpoging in september wordt riskant geacht. De twee Nederlandse ondernemingen wensen de stalen sigaar pas in 2002 lichten.

Dat is volgens het Russische staatshoofd Poetin te laat. Hij wil niet nog meer politieke schade oplopen door de Koersk. Het gedraal van de autoriteiten tijdens de reddingsoperatie kostte mogelijk een deel van de bemanning het leven. De k-141 moet nog dit jaar worden gelicht, verordonneert de president, ook al moet de staat zelf voor de kosten opdraaien. Rond Pasen belt Roebin-directeur Spasski met Frans van Seumeren: of hij alsnog aan tafel wil schuiven. In Rusland krijgt de bestuursvoorzitter de 'ultieme vraag' voorgelegd of Mam moet nog dit jaar de rampduikboot kan bergen. Er volgt koortsachtig overleg in De Meern. Na een week keert Frans van Seumeren met een kort antwoord terug naar Sint Petersburg: 'We kunnen het.' Dan worden zijn broer en Klaas Lamphen door de Russen doorgezaagd over hun plannen. 'We kregen wel duizend vragen op ons afgevuurd', herinnert Lamphen zich. Jan van Seumeren: 'Na twee dagen dacht ik: we hebben al zoveel verteld, dat ze het bijna zelf kunnen doen.'

De contractbesprekingen worden geopend, maar dreigen vervolgens weer vast te lopen. Op 16 mei gaat Frans van Seumeren er zelf bij zitten. De onderhandelingen worden bemoeilijkt doordat nogal wat Russische partijen over het contract meepraten: de ministeries van Defensie, Financiën en Buitenlandse Zaken en Roebin, de bouwer van de Koersk. Frans van Seumeren: 'Ik had mensen van onze huisbankier, advocatenkantoor en verzekeraar bij me. We zaten drie dagen te vergaderen met veertig man. Het was een gekkenhuis.'

De grootvader van Frans en Jan van Seumeren was een vroom man. Hij bezat onder meer de Verenigde Utrechtse IJzerhandel (VUIJ) en een rederij en schonk een carillon aan een kerk in Utrecht toen een van zijn schepen verging. Hij was enigst kind, maar zette zelf veertien nakomelingen op de wereld.

Zijn zoon Jan werd directeur van de vuij. Hij kocht in 1954 het landgoed Park Voorn in De Meern, de 'bakermat' waar een deel van de familie nog steeds woont. Begin jaren zestig nam de directeur ontslag toen de ijzerhandel in andere handen kwam. Hij vertrok met vrouw en zeven kinderen (het zouden er elf worden) naar Spanje om een sloopbedrijf te beginnen, maar dat avontuur mislukte.

Na terugkomst in Nederland raadde een broer hem aan een hijskraan te kopen. Dat advies bleek goud waard te zijn. Van Seumeren Holland groeide mee met de trend in de industrie om groter en steeds meer geprefabriceerd te bouwen. De firma werd door een competitieve en innovatieve instelling een van de koplopers in de branche.

Jan van Seumeren maakte zijn oudste zoon al op diens 21ste mededirecteur omdat hij zich liever in techniek verdiepte dan in management. Frans is gek op sport (hij heeft drie Elfsteden tochten uitgereden), was het liefst voetbaltrainer geworden, maar schikte zich in zijn rol. Typerende bekentenis: van de berging van de Koersk zegt hij geen slapeloze nacht te hebben gehad, maar hij droomt regelmatig dat hij te laat is voor een voetbalwedstrijd en dat in de kleedkamer ook nog eens zijn veters breken.

Hij heeft zich losgeworsteld van het katholieke jongenspensionaat waar andere jongens emotionele schade opliepen. 'Ik had als enige een vriendin en vocht met de broeders als het nodig was.' Zijn broer Jan, ook al zo'n vrijgevochten type, werd regelmatig van school geplukt voor een hijsklus. Hij was net als zijn vader gek van kranen en ontpopte zich als de techneut. Een natuurlijke taakverdeling vormde zich, die mede verklaart waarom er nooit ruzie in het bedrijf is uitgebroken. Negen leden van de familie Van Seumeren werken er nu.

Smit International krijgt half mei lucht van de onderhandelingen met Mam moet. Het Rotterdamse bedrijf heeft in het verleden spectaculaire bergingen uitgevoerd en mag een droomorder als het lichten van de Koersk eenvoudigweg niet mislopen. Topman Nico Buis (voorheen vice-admiraal en chef van de Binnenlandse Veilig heidsdienst) neemt een opzienbarend besluit: op 17 mei belt hij Mammoet met de vraag of hij zich bij de nieuwe favoriet kan aansluiten. Dezelfde dag brengt zijn onderneming met Heerema een persbericht uit waarin het verlies wordt toegegeven. Het lichten van de Koersk is pas in 2002 mogelijk, legt het consortium nog eens uit: 'De bedrijven zullen in geen geval de veiligheid in gevaar brengen van hun bemanningen en installaties, noch van het wrak, de slachtoffers of het milieu door de berging overhaast uit te voeren'. Een dag later staat een delegatie van Smit op de stoep in De Meern.

Om 16.00 uur moet wereldkundig worden gemaakt dat Mammoet de bergingsorder heeft gekregen, maar op dat tijdstip is er nog geen akkoord.'Wij zaten nog volop in de strijd', zegt Frans van Seumeren. 'Er stonden boze ministers op de gang, mensen liepen kwaad weg en de persconferentie werd maar uitgesteld en uitgesteld.'

's Avonds komen de partijen toch nog tot overeenstemming (de Russen betalen circa 150 miljoen gulden, lekt pas later uit). De beelden van de ondertekening door vice-admiraal Mikhail Barskov en Frans van Seumeren gaat de hele wereld over. 'Nu kent echt iedereen Mam moet', staat in de nieuwsbrief die intern wordt uitgebracht.

Kort daarna wordt de gelegenheidscombinatie met Smit bekendgemaakt. Mammoet heeft een 'strontgoed plan', zo verklaart Nico Buis zijn kameleonachtige optreden. De Rotterdammers mogen dankbaar zijn dat ze alsnog aan de berging mogen meedoen, benadrukken ze in De Meern. De Koersk Stichting, de fondsenwerver die zich louter had ingespannen voor het oude consortium, is buitenspel gezet. Het B-team triomfeert.

Alsof een overname en de berging van de Koersk nog niet genoeg zijn, bouwt Mammoet ook nog een nieuw hoofdkantoor dat komt te staan aan de Nieuwe Waterweg in Schiedam, vlakbij de Benelux-tunnel. Daar heeft Mammoet grond weten te kopen, iets bijzonders in de haven waar pacht de regel is.

Op zo'n puike plek hoort een onalledaags gebouw. Jan van Seumeren kreeg een machtig idee: het hoofdkantoor moest de vorm krijgen van een bolder. Dat wekt vertrouwen, schepen worden daaraan immers vastgelegd. Door haar ronde vorm staat het nieuwe hoofdkantoor bovendien met de rug naar niemand toe.

Nog een ingeving volgde, die karakteristiek is voor de wijze waarop het bedrijf zaken doet: omdat de Bolder aan het water komt te staan, kan het gebouw binnen worden geconstrueerd, per schip worden vervoerd en vervolgens door de eigen medewerkers op de fundamenten worden gezet. Dat scheelt geld.

In een bedrijfshal van Heerema (nota bene de Koersk-concurrent) is inmiddels achter twee enorme boorplatforms een 42 meter hoge bolder verrezen. 'Gebouwd in een recordtijd van een halfjaar', zegt Hans Kuiper van kow, het architectenbureau dat de Bolder tekende. 'Er is nooit verlet vanwege slecht weer en je kunt met twee ploegen werken. Op de normale manier had het een jaar geduurd.' Het ontwerp kreeg de innovatieprijs. Heerema hoopt dat de techniek aanslaat.

Het nieuwe hoofdkantoor wordt na de jaarwisseling betrokken. De president-directeur komt symbolisch op de middelste verdieping te zitten en niet bovenin. De Van Seumerens mogen dan wel rijk zijn, maar hebben 'niks geen kapsones', zegt Jan van Wees (57), die zowat zijn hele arbeidsleven voor de familie heeft gewerkt. Hij zit in de wao na twee 'stomme' ongevallen, maar het bedrijf doet nog elke week een beroep op zijn kennis. Thuis heeft hij meer dan honderdduizend foto's van kranen. Kortgeleden heeft hij een internetsite gebouwd.

'Er is een idioot enthousiasme bij alle medewerkers om zich te allen tijde voor de volle honderd procent in te zetten', zegt Van Wees, die zich ooit met een been in het gips naar Engeland liet sturen omdat de oude Van Seumeren vond dat hij daar nodig was. 'Er is een familiegevoel dat je maar weinig vindt bij andere bedrijven.'

'Als je het hoofdkantoor in De Meern binnenstapt, proef je dat de werknemers zich senang voelen', beaamt Ton van Zelst, bestuurder van fnv Bondgenoten. Klachten over het bedrijf heeft hij niet gehad en dat is 'een plus' in de kraan- en transportwereld. Van Zelst: 'Frans van Seumeren is heel enthousiast en trots op zijn onderneming. Als ik klant van hem was, zou ik het prettig vinden om zaken met hem te doen. Hij inspireert anderen. Dat gloeit door het bedrijf.'

'Het is een charismatische man zonder veel opleiding die heel goed weet wat er moet gebeuren', meent investeringsmanager Bleker van aandeelhouder npm Capital. 'Als je met hem over het bedrijfsterrein loopt, spreekt hij iedereen aan. Hij kent van elke medewerker de naam en achtergrond', is de ervaring van Cor van Unen van Vereniging Verticaal Transport. 'Toen ik 80 werd, kreeg ik van de jongens een feest', zegt oud-huishoudster Van Bemmel. 'Ik werd in een koets opgehaald, er was een blaaskapel en de meiden van Van Seumeren schonken champagne. Wie heeft dat nou na zijn pensionering?'

Het is vaste prik dat familieleden en medewerkers op vrijdagavond naar De Don gaan, in het centrum van de Meern. Het bruine café heette ooit Schoolzicht, maar werd door Frans van Seumeren gekocht toen het een 'trendy gedoetje' dreigde te worden. De kroeg, inmiddels doorverkocht aan schoonfamilie, is met een knipoog vernoemd naar Don Corleone, de pater familias uit de film The Godfather. 'Ik heb altijd veel tijd gestoken in het bijeenhouden van de familie', verklaart de oudste zoon.

Begin september, in de Barentszee staat er al dagen een rustige zee. Misschien kan half september toch nog met de berging worden begonnen. Er is beestachtig hard gewerkt. Alle 26 gaten zijn geboord. De Giant is op tijd voor haar lange reis naar het Koude Noorden vertrokken.

Een miljoen details zitten er in de koppen van Klaas Lamphen en Jan van Seumeren, die het skûtsjesilen (hij vaart altijd mee op de Heerenveen) dit jaar tot zijn verdriet moest laten schieten. 'Je moet de berging al 26 keer in de nacht voorbij hebben zien komen, dan weet je pas zeker dat je niks hebt gemist', zegt hij terwijl hij naar zijn vieze handen staart. 'Vergeet niet dat alles ook nog eens een back- up moet hebben. Het is net alsof we naar de maan gaan.'

De race tegen de klok verloopt redelijk naar wens, toch is er opwinding. Bergings partner Smit heeft onverwacht een reorganisatie aangekondigd, 275 man komen op straat te staan. Enkelen van hen werken mee aan het lichten van de Koersk. Nico Buis belt met zijn evenknie bij Mammoet om een en ander uit te leggen. Als hij heeft opgehangen, zegt Frans van Seumeren: 'Het belangrijkste is nu dat de mensen gemotiveerd blijven.'

Jan van Seumeren zal tijdens de berging op de Giant zijn. Zijn broer weet nog niet waar hij dan is, niet op de ponton in ieder geval 'want daar loop ik toch maar in de weg'. Hij is naar Denemarken geweest voor de windmolens die Mammoet op zee gaat plaatsen. Daarna is hij doorgereisd naar St.-Petersburg, waar twee bakken zijn opgeleverd die aan het einde van de berging nodig zijn. De pontons zijn naar de vrouwen van Frans en Jan vernoemd: Gon en Mar. Misschien moet hij nog naar China, waar Mammoet volgend jaar een joint-venture begint.

Als de berging mislukt, zal het hem de kop niet kosten: 'Mammoet mist dan alleen het laatste deel van de betalingen.' Lachend: 'Ik heb mijn vertrek trouwens toch al aangekondigd. Op 05-05-05 stop ik, dan word ik 55. Ik ga met Gonnie twee jaar weg, met de rugzak naar Athene lopen. Degenen die me kennen, weten dat ik dat ga doen.'

Jan heeft alweer een nieuw project in zijn hoofd, een technisch nog geavanceerdere kraan. Maar eerst moet de Koersk omhoog, die hij misschien nooit zal zien omdat de duikboot onder de Giant wordt geklemd en zo naar het vasteland wordt gevaren. Hij is ervan overtuigd dat de berging gaat slagen. 'Het weer is onze enige vijand.'

Misschien wordt het wel 5 oktober, de dag waarop ook de Bolder op haar voetstuk moet worden geplaatst. Eén ding staat vast: als het lukt, zal café De Don te klein zijn. De voorzitter van de Raad van Bestuur: 'Ik denk dat we dan met zijn allen een week dronken zullen zijn.'

Meer over