Wel Nederlands, geen Nederlander

Dat in Nederland wonende moslims Nederlands moeten leren, daar zijn ze niet tegen. Maar een Nederlands sprekende imam, dat gaat te ver....

DE TWEE gele minaretten steken slank en bescheiden hun lichtblauwe hoedjes de Achterhoekse lucht in, die warm is vandaag, en strak blauw. Aan een van de torentjes zijn kleine luidsprekers bevestigd.

Er is een klein pleintje voor de moskee, met een tafel en een stoel. Wanneer je in het halletje na de entree rechtsaf slaat, kom je in een kleine kruidenierswinkel met Turkse producten, waar achter de toonbank een oudere Turkse heer zit te dommelen - er is geen klandizie. De moskee in de Vulcaanstraat in Terborg ademt diepe rust en vrede. We staan in de gebedsruimte van de moskee, op onze sokken, op kleden die Tamer Onal (36) nog voor een mooi prijsje op de kop heeft getikt in België.

De imam staat in het midden, Tamer Onal links van hem, Yussef Zinga rechts.

Tamer Onal, voorzitter van het bestuur van de Mimar Sinan Moskee in Terborg, kijkt de verslaggever indringend aan en priemt met zijn wijsvinger in de richting van de imam. Het is het eerste wat hij zegt, want Onal begrijpt ook wel waarom de krant langskomt.

'Is geen radicale imam', zegt hij. 'Is géén radicale imam!'

Imam Bozlar (32) ziet er inderdaad niet uit als een radicale imam, maar meer als een succesvolle beursjongen uit het zakendistrict van Istanbul.

Yussef Zinga, installatiemonteur en zeer regelmatig bezoeker van de moskee, knikt. De imam bemoeit zich niet met politiek en hij predikt slechts liefde en begrip. Die andere imams, die de afgelopen week voor ophef hebben gezorgd met hun verheerlijking van het martelaarschap, verzoeken aan Allah tot vernietiging van Zijn vijanden en oproepen tot het slaan van de vrouw, tja. Dat zijn héle andere imams.

'Die komen uit Syrië of Egypte', zegt Onal. 'Dat is een heel andere cultuur. Zijn alle christenen soms hetzelfde?'

'Daar willen wij niets mee te maken hebben', zegt Zinga.

'Nee natuurlijk niet', zegt Onal. 'Ik ben geen Syriër en ook geen Irakees.'

'Wij kunnen er ook niks aan doen dat ze zulke dingen zeggen', zegt Zinga.

'Je vrouw slaan', zegt Onal, met verachting in zijn stem. 'Ik heb mijn vrouw nog nooit geslagen. Yussef, heb jij je vrouw wel eens geslagen?'

'Nooit', zegt Yussef. 'De profeet zegt: sla je soms overdag de vrouw waar je 's nachts mee slaapt? Neen.'

'Zo'n imam bevestigt vooroordelen', zegt Onal. 'En dat heeft gevolgen voor alle moslims. Maar wij laten anderen vrij in hun geloof. Kijk, ik kom hier misschien één keer per dag om te bidden. Soms helemaal niet. Maar Yussef komt misschien drie keer, of vier keer. Yussef is nog geloviger dan ik. Kijk naar zijn baard. Maar dat moet hij zelf weten.'

Tamer Onal, die vrachtwagenchauffeur is en wiens vader ook al voorzitter was van de Terborgse moskee, heeft geen baard. We gaan een verdieping hoger aan een tafeltje zitten. De fles met rozenwater gaat rond ter verkoeling en er is groene thee. De imam, Murad Bozlar, zit er een beetje ongelukkig bij. Hij woont pas drie jaar in Nederland, en zijn Nederlands is niet van dien aard dat hij het gesprek moeiteloos kan volgen. Zo nu en dan wendt hij zich in het Turks even tot de mannen voor aanvullende informatie.

Het Nederlands van Onal is overigens ook niet bepaald vlekkeloos, hoewel hij hier inmiddels 27 jaar woonachtig is. Yussef, voormalig biologiestudent uit Istanbul en negen jaar woonachtig in Terborg, spreekt de taal nog het best.

'Ik ben op mijn negende uit Turkije weggegaan', zegt Onal, 'dus Turks spreek ik niet goed. Nederlands ook niet. Maar ik beheers wel het Arabisch, gelukkig.' Hij klopt op de koran die op tafel ligt, om aan te geven waarom dat zo gelukkig is. 'Daar staat alles in. Alles.'

DE MOSKEE van Terborg is bijna twintig jaar oud. Het dorp in de Achterhoek, onder de rook van Doetinchem, heeft al heel lang een moslimgemeenschap binnen de grenzen. Eind jaren vijftig kwamen de eerste Turkse arbeiders naar de ijzergieterij van Lovink. Nu omvat de Turkse gemeenschap in de gemeente tussen de 700 en 800 mensen. De moskee wordt met enige regelmaat bezocht door zo'n 500 gezinnen ~ook van buiten de gemeente Wisch, waartoe Terborg behoort.

'Er gebeurt natuurlijk wel eens iets', zegt Ellie Dings, namens het CDA als wethouder Welzijn en Sport verantwoordelijk voor de minderheden in de gemeente. 'We hebben hier bijvoorbeeld óók hangjongeren, en omdat er relatief veel Turkse jongeren zijn, ook Túrkse hangjongeren, die wel eens problemen veroorzaken. Maar je mag toch zeggen dat het over het algemeen allemaal vrij soepel verloopt.' Een paar jaar geleden waren er problemen met vermoedelijk aan de Grijze Wolven ~een extreem-rechtse nationalistische beweging~ gelieerde Turken, maar die hebben Terborg kennelijk weer verlaten ~'al weet je dat nooit helemaal zeker'.

Het gaat wel goed, tussen de Nederlandse en Turkse Terborgers. Goed, dat wil zeggen: ze zitten elkaar niet in de weg. 'Ze zijn rustiger dan de meeste Nederlanders', zegt Jan-Willem Berendsen, die in de Hamelstraat een huis bewoont naast imam Bozlar. 'Ze zeggen altijd vriendelijk goedemorgen en goedenavond.' Niet veel meer ook, trouwens. 'Ze zijn erg op zichzelf.'

'Het is hier perfect', zegt Tamer Onal. 'Vanaf het eerste moment dat ik in Terborg kwam, dacht ik: het is hier perfect.' Hij doet zijn best om te integreren, zeker weten. Tegen zijn kinderen zegt hij dat ze Nederlands moeten leren, 'want ze moeten straks hun brood verdienen in het Nederlands.' Zijn dochter (15) spreekt inderdaad vlekkeloos Nederlands met een fraai Achterhoeks accent. Het ultieme bewijs dat hij zijn best doet zich aan te passen, acht Tamer Onal evenwel zijn tuintje, voor en achter. 'Dat onderhoud ik heel goed. Ik ben er steeds mee bezig, net als de Nederlanders.' Thuis, zegt Onal, is hij een Turk. Maar buiten probeert hij een Nederlander te zijn.

MAAR ER zijn grenzen. Zo moet je bij Onal niet aankomen met de idee dat het misschien wel eens tijd wordt voor een imam die Nederlands spreekt - of voor een Nederlandse imam - opleiding. Dan wordt het gesprek opeens wat minder aangenaam. De Terborgse moskee is er een van de 142 van de Islamitische Stichting Nederland. De imam wordt via de Hollanda Diyanet Vakfi naar Nederland gestuurd en betaald door de Turkse overheid. Na vier jaar keert hij terug, en komt er een nieuwe.

'Alle Nederlanders zeggen: waarom neem je geen Nederlandse imam', zegt Onal geïrriteerd. 'Maar wij willen een Turkse imam. Die kan de Turkse boeken lezen en ze aan onze kinderen uitleggen. Met een Nederlandse imam krijg je taalproblemen.'

- Maar uw kinderen zijn toch gewoon Achterhoekers van Turkse komaf?

'Nee. Ze zijn Turks. Wij willen wel integreren, maar niet assimileren.'

- Uw kleinkinderen, die verstaan straks de Turkse imam niet eens meer. En die Turkse imam begrijpt uw kleinkinderen niet meer.

'Dát willen jullie. Dat wij Nederlanders worden!'

- Ja. Waarom niet? Nederlandse moslims van Turkse komaf.

'Ik wil mijn cultuur niet inleveren. Daarom zal ik altijd een imam uit Turkije blijven halen. Als hij teruggaat, komt er weer een andere. Dat is ons recht.'

- Als u zo hangt aan de Turkse imam-opleiding, waarom stuurt u dan geen Nederlands-Turkse studenten naar Turkije? 'Dat kan niet. Die willen dat niet. Die zijn het vrije Nederlandse leven gewend.'

'De reflectie op hun eigen situatie ontbreekt', zegt Ellie Dings. 'Je kunt moeilijk met ze van gedachten wisselen over bepaalde ontwikkelingen, over de toekomst. Het moet allemaal heel praktisch, heel concreet.'

Dat de Nederlandse overheid steeds moeilijker doet met het verstrekken van visums voor Turkse imams, acht Onal een schande. Net zoals hij het een schande vindt dat het verzoek van de moskee om vijfmaal daags via de luidsprekers op te mogen roepen tot gebed door de gemeente niet is gehonoreerd.

'Vanmiddag, tijdens ons gebed, begonnen toch ook de kerkklokken te luiden?', vraagt Zinga. 'Waarom mag dat dan wel?' 'Soms denk ik dat Turkije toleranter is dan Nederland', zegt Onal. 'Daar hoor je de geluiden van kerkklokken en moskeeën dwars door elkaar.'

Dat van die oproepen tot gebed is nog een hele kwestie geweest, in Terborg. 'Wij hebben daarvoor de buurt bij elkaar gehaald', zegt Dings. 'En die vonden vijf keer per dag te gek worden. Natuurlijk kwamen ze toen bij mij ook aan met de opmerking dat kerkklokken wel mogen beieren. Toen heb ik heel duidelijk tegen ze gezegd: U bent in Nederland. Wisch ligt in Nederland. Het luiden van kerkklokken behoort tot de zaken die hier al eeuwenlang zo gaan. Dit is een samenleving die met elkaar rechten heeft opgebouwd. Dat heeft u maar te respecteren. Niet alles wat u vraagt kan.'

Zo zegt Dings het natuurlijk niet létterlijk tegen haar Turkse gesprekspartners, want de meesten daarvan, Turken van de oudere generaties, zouden haar niet begrijpen. Ze maakt het duidelijk, soms met handen en voeten. Want ze weigert uit principe een tolk mee te nemen naar de moskee of vergaderingen met het moskeebestuur. 'Dat doe ik níet. Ik weiger een tolk te gebruiken om burgers van Wisch dingen duidelijk te maken. Veertig jaar hier wonen, en nog geen Nederlands spreken. Ik vind dat onbegrijpelijk. On-be-grijpelijk!'

DE taalachterstand blijft ook in Terborg een van de grote problemen: die bemoeilijkt letterlijk de communicatie tussen de bewoners en dat is, zegt Dings, een voedingsbodem voor onderling wantrouwen. Ze laten er in de gemeente al jarenlang taalcursussen op los, werkten in het onderwijs met GOA, OALT en God mag weten wat voor bijspijkersystemen nog meer. Maar de vooruitgang gaat langzaam.

Ze heeft het Turkse ouders op een schoolavond al eens woedend onder de neus gewreven: 'Dat het een schande was dat ze thuis geen fluit aan het Nederlands van hun kinderen deden. Dat ze een eígen verantwoordelijkheid hebben. Dat ze niet maar alles op de Nederlandse samenleving kunnen afwentelen. Dat ze rechten hebben, maar ook plichten.'

Ze merkt dat er stapjes worden gezet. Sinds een aantal jaren is er een Turkse juf werkzaam in de peuteropvang. Dat heeft de animo onder Turkse moeders sterk verhoogd: 85 procent brengt de peuter nu een paar ochtenden per week naar de opvang, waar ze op jonge leeftijd in contact komen met Nederlandstalige kinderen. Dat werkt.

'Het zoontje van de imam is zes jaar', zegt Jan-Willem Berendsen. 'Als er wat is, komt hij met z'n vader hier om dingen te vragen of uit te leggen. Kereltje spreekt vloeiend Nederlands.'

OP DE avond van de elfde september 2001 gingen er een paar stenen door de ruiten van de moskee, zegt Tamer Onal. Maar verder is het er in Terborg sindsdien niet slechter op geworden. Ze zijn zich in de moskee hoogstens nog meer bewust geworden van de noodzaak hun medeburgers informatie te verschaffen. Dit jaar organiseerde Onal voor de derde keer een Open Dag in de moskee. Hij laat het gastenboek zien, vol positieve reacties.

'Sinds de elfde september is het contact beter dan ooit', zegt Ellie Dings. 'De vertrouwensbasis lijkt wel veel sterker te zijn geworden.' Pim Fortuyn heeft een positieve invloed gehad, denkt zij. 'Hij heeft zaken opengebroken waarover vroeger niet werd gesproken. We realiseren ons nu dat je dingen die je ergeren ook hardop mag aankaarten. Dat is goed.'

Als het ramadan is, en de moskee veel mensen trekt, brengt Tamer Onal folders rond in de buurt, om de buurtbewoners ervan op de hoogte te brengen dat het druk wordt. Hij heeft tegenwoordig wel eens gesprekken met de dominee en de pastoor van het dorp.

Onal hoopt dat mensen naar de moskee komen, als ze vragen hebben. 'Tegen vooroordelen is het moeilijk vechten. Mijn buren kennen ons geloof niet, onze cultuur niet, kennen óns niet. Mensen die hier zijn geweest, die met ons hebben gepraat, zeggen: hé, het is heel anders dan we dachten.'

Zo kun je problemen voorkomen, denkt hij. 'Want wat vandaag een klein probleem is, kan over twee dagen een heel groot probleem zijn. Dát is Nederland.' Hij zucht. De moskee heeft pas nog een boete van 450 euro gekregen van de Keuringsdienst van Waren, omdat de koeling in het winkeltje niet deugde; 450 euro, dat is een groot probleem.

Jan-Willem Berendsen zag vroeger in zijn snackbar alleen maar Turkse meisjes met een hoofddoek, die bovendien amper Nederlands spraken. Nu ziet hij ze steeds vaker zonder hoofddoek en hoort hij ze in perfect Nederlands hun bestellingen plaatsen. Hij vindt dat vooruitgang.

'Als je nou als Nederlander gewoon kon gaan luisteren naar wat zo'n imam te zeggen heeft, dat zou goed zijn', zegt Ellie Dings. 'Dat zou veel wantrouwen wegnemen.'

Meer over