Wegbereider voor Arabische roman

De Caïro Trilogie van Naguib Mahfoez was voor de Arabische romanliteratuur van doorslaggevende betekenis. Mahfoez kreeg er als eerste, en tot nu toe enige, Arabische schrijver de Nobelprijs voor....

Michaël Zeeman

Toen de Egyptische schrijver Naguib Mahfoez het boek dat hem wereldberoemd zou maken en hem ten slotte zelfs de Nobelprijs voor de Literatuur zou opleveren, de Caïro Trilogie, in een eerste manuscript-versie voltooid had, bracht hij dat, zoals hij gewoon was, naar zijn uitgever. Meer dan duizend pagina’s, handgeschreven; Mahfoez beschouwde het, begin jaren vijftig, als zijn beste en belangrijkste werk tot dan toe.

‘Wat is dit voor calamiteit?’, brieste die uitgever, toen hij de immense stapel papier zag – en hij weigerde het manuscript zelfs maar in te zien. Maar zodra die drie delen hun weg vonden naar een lezerspubliek, aanvankelijk als feuilleton in de krant, later ook in boekvorm en ten slotte in vertalingen over de hele wereld, werd duidelijk dat het hier ging om een literaire gebeurtenis van de eerste orde. De Caïro Trilogie, die bestaat uit de delen Tussen Twee Paleizen, Paleis van Verlangen en De Suikersteeg, is sedertdien met reden vergeleken met John Galsworthy’s The Forsyte Saga en ThomasManns Die Buddenbrooks.

Het is de familie-sage die woorden probeert te vinden voor de wijze waarop een overgangsperiode in de Egyptische geschiedenis door de middenklasse van Caïro wordt ondergaan, de periode van ontluikend nationaal bewustzijn in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Het is bovendien een boek van doorslaggevende betekenis gebleken voor de toentertijd nog jonge en onontwikkelde romanliteratuur in het Arabisch. Toen de Zweedse Academie in 1988 Mahfoez bekroonde, verwees zij expliciet naar dit boek, het belangrijkste onder de ruim dertig romans en vijftien verhalenbundels die hij publiceerde. Mahfoez was de eerste schrijver uit de Arabische wereld die de Nobelprijs kreeg, tot nog toe is hij ook de enige.

Hij werd in 1911 in Caïro geboren, als jongste in het gezin van een hogere ambtenaar en in de wijk die later het decor van veel van zijn boeken zou worden. Hij ging filosofie studeren en interesseerde zich sterk voor het soefisme in de geschiedenis van de islamitische filosofie; Nadat hij een aantal filosofische essays had gepubliceerd, werd hij gegrepen door de literatuur. In 1938 publiceerde hij zijn eerste verhalenbundel, maar het waren vooral zijn kennismaking met de grote realistische romans uit de 19de-eeuwse Europese traditie en zijn oorlogservaringen die hem vormden.

Mahfoez heeft een groot deel van zijn leven in dienst van de Egyptische overheid gewerkt, onder meer voor de ministeries van Onderwijs en Cultuur. Over verschillende van zijn romans rezen moeilijkheden, vooral wanneer ze in zedelijk opzicht te vrijpostig werden geacht. In 1994 stak een moslim-fundamentalist hem overhoop; Mahfoez overleefde die aanslag, maar hield er een verlamde arm aan over. Hij was de belangrijkste prozaschrijver van Egypte, slijpsteen en norm voor wie na hem kwam. Woensdag is hij in Caïro gestorven.

Meer over