Wees zuinig op de polder

Volgens de Amerikaanse evolutiebioloog en geograaf Jared Diamond dreigen mondiale ecologische problemen de wereld te overspoelen...

'De Oestvoordersplessen.

Ik had er nog nooit van gehoord, maar het was amazing.' Monter veert Jared Diamond op. Hij vertelt hoe hij door zijn Nederlandse gastheren is meegenomen naar het stukje nieuwe natuur in de Flevopolder. 'Zo'n savannelandschap met zulk dierenleven heb ik verder alleen in Oost-Afrika gezien. Wilde paarden, edelherten, lepelaars: schitterend!'

Diamond 66, klein, zachtaardig, ringbaardje heeft er verstand van, want hij heeft er al heel wat jungleexpedities opzitten. 'Maar waarom zetten jullie er eigenlijk geen wolven en lynxen uit? En als je really big wilt denken', hij kijkt nu bijna schalks, 'zou je leeuwen moeten introduceren. Die leefden ooit ook in Europa.'

Als hem duidelijk wordt dat Nederland meer van zulke nieuwe natuur herbergt, haalt hij direct een wegenkaart te voorschijn en laat zich de Biesbosch en de Gelderse Poort aanwijzen. Hij noteert alle namen zorgvuldig. Het spijt hem dat hij de volgende dag alweer terug moet naar de Verenigde Staten.

Diamond, fysioloog, ornitholoog, natuurvorser, geograaf, evolutiebioloog en dwarsdenker, was alleen even in Nederlandom een eerbetoon in ontvangst te nemen. Hij kreeg dinsdag in Kasteel Groeneveld in Baarn voor zijn werk de Groeneveldprijs 2004 van Stichting Groeneveld en het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap.

Zijn bekendheid bij het grote publiek dankt Diamond aan twee populaire boeken, De derde chimpansee, een vlotte inleiding in de evolutie van de menselijke soort, en vooral Zwaarden, Paarden & Ziektekiemen, dat hem zes jaar na de Pulitzerprijs nu ook een Nederlandse trofee heeft opgeleverd.

Het boek geeft een bio-geografische verklaring van de wereldgeschiedenis, ongeveer vanuit het makelaarsprincipe dat locatie alles is. Diamond laat zien hoe het komt dat Europese en Aziatische beschavingen, en niet Afrikaanse of Indiaanse culturen, de wereld zijn gaan domineren. Dat heeft, anders dan racisten denken, niets te maken met genetische superioriteit, maar vloeit onvermijdelijk voort uit de toevallige gunstige ligging en natuurlijke omstandigheden van de Euraziatische landmassa.

Euraziad de ideale condities voor het ontstaan van landbouw en veeteelt: het grootste mediterrane areaal en de meeste domesticeerbare planten en dieren. De landbouw kon zich er ook goed verspreiden doordat Eurazie langste oost-west-as heeft en weinig klimatologisch-geografische barris. Dit was de basis voor een beslissende voorsprong. Koloniaal Europa veroverde de wereld met stalen zwaarden, paarden en dodelijke ziektekiemen waartegen de Europeanen resistentie hadden ontwikkeld.

Diamond heeft tegenwoordig een andere boodschap. Hij werkt nu aan een boek over de ondergang van beschavingen, met inbegrip van de huidige. Hij gaf er een lezing over in Baarn, met een opvallende rol voor Nederland.

U noemt Nederland een model voor de moderne wereld. Waarom? 'Vanwege die poldermentaliteit van jullie. Als bestuurder van het Wereldnatuurfonds in de VS vroeg ik me vaak af waarom het milieubewustzijn in Nederland zo groot is. Vrienden met wie ik vogels ging kijken in Friesland, gaven als antwoord: kijk maar om je heen. En inderdaad: jullie wonen onder de zeespiegel en weten dus wat er gebeurt als je het milieu verwaarloost.

'Leven onder zeeniveau heeft jullie ook geleerd samen te werken, want je vijand bedient misschien het naburig gemaal. Jullie zitten allemaal in hetzelfde schuitje. En dat zowel rijk als arm in de polder wonen, bevordert een sociaal verantwoorde politiek: als de dijk breekt, verdrinken ze immers beiden.

'Dat is in de VS heel anders. Ik woon nabij Los Angeles in een canyon. Hoger in die canyon ligt een stuwdam. Als die breekt, spoelen al onze huizen weg. Behalve die van de rijken, want die wonen hoog en droog op de heuvels.'

Met andere woorden? 'Dat contrast symboliseert in mijn ogen de twee houdingen tegenover de wereld van vandaag. Door de mondiale milieucrisis en de globalisering is de wereld grote polder geworden. De problemen de vernietiging van bossen, visgronden en biodiversiteit, bodemerosie, de uitputting van olie-en watervoorraden, de uitstoot van broeikasgassen, de bevolkingsgroei zijn mondiaal.

'Niemand kan zich eraan onttrekken. De CFK's, de drijfgassen die wij uit onze spuitbussen hebben gebannen, worden nu in China geproduceerd en komen ook in onze atmosfeer. Dankzij onze chemicaliis de moedermelk van de Inuit in Groenland feitelijk chemisch afval. Bovendien zijn de landen met de grootste milieuproblemen dezelfde als die met de economische en politieke mis: failed states, Derde Wereld-troublespots zoals Hai¿ti, Rwanda, Irak en Afghanistan. En al die problemen stralen naar ons uit.

'Globalisering, denkt men in de VS, betekent dat we iedereen coca-cola en e-mail kunnen sturen. Maar wij krijgen ook van alles terug: aids, SARS, kippenpest, vluchtelingen, terrorisme. En die stromen kun je niet tegenhouden. Nederlanders beseffen dat, want jullie zijn als klein open land voor olie, hout of vis van anderen afhankelijk. Maar andere rijke landen als de VS en Japan gedragen zich als mijn rich on the ridge.'Verklaart u het Nederlandse polderdenken ook vanuit de geografie? 'Een bio-geografische benadering is vooral toepasbaar op continentale schaal. Maar de geografie heeft de Nederlandse geschiedenis zeker bei¿nvloed. De ligging aan de Noordzee en de delta van de Rijn, de grootste rivier van West-Europa, heeft handel en zeevaart bevorderd. Zeeklimaat is ideaal voor landbouw. En jullie konden profiteren van de Euraziatische synergie. Maar het polderdenken komt voort uit duizend jaar leven in de polder.'

U prijst dat polderdenken anders wel aan op een moment dat het in Nederland behoorlijk uit de gratie is. 'Ik weet dat men vindt dat het poldermodel heeft geleid tot stagnatie in belangrijke dossiers. Misschien verlies je van binnenuit het zicht op eigen kracht. Het poldermodel leidt soms tot verwaterde compromissen, maar ook tot een koers die voor de meeste mensen acceptabel is. Jullie overschatten de nadelen en onderschatten de voordelen.'

De alternatieven zijn erger? 'Ja, neem de Amerikaanse eenpartijregeringen. Die leiden inderdaad tot krachtig beleid, maar ook tot enorme slingerbewegingen. Wij hadden in 2000 overnight de overgang van een zeer liberale naar de meest reactionaire regering ooit. Onder Clinton was Alaska beschermd tegen olieboringen, onder Bush is het weer vogelvrij.'

Misschien is het te laat voor Nederland gidsland. Het kleine Nederland sneeuwt onder in de grote EU. 'Ik geloof helemaal niet dat Nederland te klein is voor een eigen rol in de wereld. Integendeel, Nederland wordt steeds invloedrijker. Jullie zijn jullie koloniale rijk kwijt, maar nog wel een belangrijk land in een steeds belangrijker machtsblok. De EU zal de VS economisch overvleugelen. Nederland kan daarin zoals de Duitsers zeggen das Zin an der Waage zijn, net als Rhode Island in de VS, een kleine staat met disproportioneel veel invloed.'

Voor de rest van de wereld schetst u een somber toekomstbeeld. 'De huidige ontwikkeling is ecologisch onhoudbaar. De levensstandaard in de rijkste landen is 32 keer zo hoog als die in de armste landen. De Derde Wereld wil die achterstand inhalen, zoals China en India nu al doen. Daardoor zou de wereldconsumptie minstens verelfvoudigen, alsof er 70 miljard mensen op aarde zijn. Dat is onmogelijk.

'We adviseren arme landen hoe ze rijk kunnen worden. Maar we hebben niet de moed en de eerlijkheid om ze te zeggen dat dit leugens zijn. De meeste landen zullen ons nooit inhalen. En dus komen alle mensen die niet kunnen wachten naar ons toe. We zijn een overvolle reddingsboot, en iedereen in het water wil aan boord klauteren.'

De katastrofe is dus onafwendbaar? 'Er zijn twee scenario's voor de komende vijftig jaar: een prettig scenario dat we kiezen of een minder prettig dat we niet kiezen. Of de Hai¿ti's, Rwanda's, Iraks en Afghanistans vermeerderen zich, we kappen de laatste bossen, pompen de laatste olie op en gaan ten onder in oorlog en terrorisme, of we erkennen de problemen en doen er wat aan.

'De Eerste Wereld moet zijn ecologische impact matigen. Dat kan op twee manieren: minder bevolkingsgroei, en dat lukt al aardig. En minder consumptie. Er is vis en hout genoeg, als we het beter managen. Onmogelijk? Misschien. Maar doorgaan is geen optie. Daarom zeg ik: de toekomst wordt bepaald door de keuzes die we maken.' Uw nieuwe boek, dat volgend jaar verschijnt, gaat over beschavingen die zichzelf ecologisch om zeep hielpen, zoals de Maya's en de oude culturen van MesopotamiDidactiek? 'Ik verwijs altijd het liefst naar de geschiedenis van Paaseiland, het meest gei¿soleerde eiland ter wereld. Na de komst van Polynesische zeevaarders 800 jaar geleden had het eiland tot 1723 geen contact met de buitenwereld. De bewoners kapten bomen om hun reusachtige stenen beelden op te richten. In 1620 was het eiland totaal ontbost. Ze konden geen kano's meer maken, geen vis meer vangen, alleen nog mensen eten. De eilandcultuur stortte ineen door oorlog en kannibalisme. De analogie vind ik aangrijpend: een kleine polder, gei¿soleerd in de Pacific, zoals de aarde in de kosmos. Nergens hulp te vinden, geen vluchten mogelijk.'

Waarom zou het de wereld als geheel nu anders vergaan? 'De voornaamste reden zijn u en ik, en televisie. De Paaseilanders hadden kranten, boeken noch tv. Ze hadden geen idee hoe het andere culturen was vergaan. Wij wel, en daar kunnen we van leren. Dat is het verschil.'

Dat klinkt nogal nai¿ef. U gelooft dus toch in vooruitgang? 'Nee, ik geloof in de mogelijkheid van vooruitgang.'

Meer over