Weer beet

Bij de perfect gerestaureerde Blu-ray- en dvd-release: hoe Jaws (1975) een vrouwenhater was, een marxist, een fallussymbool, een getande vagina, een straf voor Hiroshima, een hel om te filmen, en hoe dan ook: de blockbuster aller blockbusters.

BOR BEEKMAN

De haai kwam van links. Of beter: de zomerblockbuster Jaws kwam met een antikapitalistische boodschap. Het was niemand minder dan Fidel Castro die de these poneerde, in een ontmoeting met regisseur Francis Ford Coppola. Het tweegesprek werd opgetekend door het weekblad New York Magazine, in de herfst van 1975.

Castro: 'Hoeveel bracht Godfather II op?'

Coppola: '150 miljoen dollar.'

Castro: 'Is dat het hoogste ooit?'

Coppola: Nee, Jaws is groter nu.'

Castro: 'Ik heb Jaws gelezen. Het boek is niet zo goed, maar ik denk dat de film wel goed móet zijn, omdat het een marxistische film is.'

Coppola: 'Oh?'

Castro: 'Ja. Jaws toont hoe zakenmannen bij een haaieninvasie de veiligheid van burgers op het spel zetten om hun handel te beschermen.'

Cuba's leider had een punt. In Jaws weigert de burgemeester van het fictieve Amerikaanse kustplaatsje Amity de stranden te sluiten als de eerste, overduidelijk door een haai aangevreten zwemster aanspoelt. Om de middenstand te beschermen: 'We hebben zomerdollars nodig.'

In de pulpbestseller Jaws van Peter Benchley, uit 1973, was het nog de lokale maffia die de burgemeester heimelijk onder druk zette, en ging het kleinkapitalisme vrijuit. Te veel gedoe, vond regisseur Steven Spielberg, die de verhaallijn snel uit het script kieperde, niet wetende dat hij zo El Commandante zou plezieren.

Jaws als rood gevaar, het zou niet bij die ene alternatieve lezing blijven. In haar invloedrijke essay Jaws als patriarchale mythe zette hoogleraar vrouwenstudies te Florida Jane E. Caputi in 1978 de aanval in op de film: 'Jaws voedt mannen, hoe sublimaal ook, met een enorme dosis angst en haat voor de vrouw.' De haai was een fallisch symbool, redeneerde ze, wat bovenal bleek uit de openingsscène uit de film, waarin het dier een bij nacht naaktzwemmend meisje uiteenscheurt, terwijl haar vriendje even verderop dronken - impotent - aan de vloedlijn ligt, zich onbewust van haar doodsstrijd. Tegelijk, betoogde Caputi, mocht de zo pontificaal op de filmposter figurerende haaienbek ook worden beschouwd als 'vagina dentata' - een ultieme verbeelding van mannelijke castratie, die ooit voorkwam in tot vrouwenhaat aansporende volkssprookjes. Als bewijs onder dit tweede deel van haar theorie verwees Caputi naar de vervolgslachtoffers in de film; dat waren immers allemaal mannen, of jongens.

Ze stond niet alleen in haar overtuiging. Ook direct na de release typeerden critici de scène waarin macho-haaienjager Quint (Robert Shaw) tot zijn middel wordt afgebeten als een castratiefantasie, maar men zag er ook de humor van in: hier ridiculiseerde Jaws primitief mannelijk gedrag juist, in plaats van het aan te moedigen. Fans verdedigden de film door erop te wijzen dat Quint de haai voortdurend als een hij aanspreekt - 'Waar is hij? Hij is een slimme grote vis. Hij zit onder de boot!' De hap kwam van een seksegenoot, dus kon er hoe dan ook geen sprake zijn van seksisme.

Maar zo makkelijk liet professor Caputi zich niet bedotten. Dat de filmhaai in haar essay twee symbolische uitersten kon verenigen, fallus en vagina tegelijk, noemde ze nu juist de 'ambivalentie' van de film. Simpel gezegd: ongeacht de sekse van de haai of diens dieet was Jaws een verwerpelijke film vol heimelijk gesuggereerde vrouwenonderdrukking.

En dan circuleerde in de jaren zeventig ook nog de serieuze theorie dat Jaws zo'n kolossaal succes was omdat de haai de nooit opgelegde straf verbeeldde voor het werpen van de atoombom op Hiroshima, en de film zou inspelen op een primaire Amerikaanse angst.

Uit angst dat critici hem vanwege Jaws nooit meer serieus zouden nemen, probeerde Steven Spielberg voorafgaand aan de opnamen tot drie keer toe onder de regieklus uit te komen. Het betrof immers, in de ogen van de dan 26-jarige cineast, weinig meer dan een rechttoe-rechtaanpopcornfilm. 'Jaws is de simpelste film die ik ooit heb gezien', verklaarde hij in 1977 in een interview met het Britse filmblad Sight & Sound. 'Alsof ik het publiek dirigeer met een stroomstootstok.'

Spielberg was in Hollywood al op jonge leeftijd binnengehaald als groot talent, maar zag zich voorbijgestreefd door generatiegenoten als George Lucas (American Graffiti, 1973), Terrence Malick (Badlands, 1973) en Martin Scorsese (Mean Streets 1972). 'Als je Jaws maakt, kun je daarna elke film maken die je maar wilt', beloofden zijn producenten. Spielberg zegde toe, maar bedong dat hij de film dan wel op open zee mocht opnemen, in plaats van in een studiobassin. Ook weigerde hij grote sterren te casten omdat het publiek zich daar minder makkelijk mee zou identificeren, waarmee de jongeling de toorn van Charlton Heston over zich afriep, die zichzelf al had voorgedragen voor de hoofdrol van politiechef Brody.

Over de rampzalig verlopen opnamen van Jaws zijn verschillende boeken geschreven en meerdere documentaires gemaakt. Alles wat mis kon gaan, ging mis: mechanische haaien weigerden dienst, boten zonken, acteurs ruzieden.

Pas na 159 draaidagen stond de film erop; ruim honderd meer dan gepland. In de ogen van Hollywood had Spielberg zijn carrière vergooid, hierna zou niemand hem nog aannemen.

Wie als eerste voorstelde om de haai dan maar zo veel mogelijk uit de film te snijden en te kiezen voor een suggestieve montage (die Jaws niet enkel redde, maar ook naar een hoger plan tilde), is altijd schimmig gebleven. Spielberg zegt dat hij halverwege al op het idee kwam om er 'een soort Hitchcock' van te maken. Anderen leggen dat inzicht bij editor Verna Fields, die haar werk bekroond zag met een Oscar. Volgens producent Richard D. Zanuck was er simpelweg geen andere optie, daar al het bruikbare haaienmateriaal in de film zit: amper 3 minuten op een duur van ruim 2 uur.

Drie maanden voor de première in de zomer van 1975 werd Jaws voor het eerst aan publiek vertoond, in een theatertje in Dallas. Spielberg stond achterin de volle zaal bij de deur, bloed nerveus. Tijdens de scène waarin de haai een jongetje op een luchtbed vermaalt, rende de eerste bezoeker de zaal uit om in de lobby over te geven. Toen de man direct daarna zijn stoel weer opzocht om maar niks van de film te missen, voelde Spielberg zich gerustgesteld. 'Toen wist ik dat we een hit hadden.'

Jaws (1975), gerestaureerde uitgave Blu-ray/dvd

Inclusief documentaire The Making of Jaws (120 min) en

The Shark is Still Not Working (90 min, alleen bij Blu-ray)

Plus: eenmalige vertoning in EYE (Amsterdam), vanavond 16 augustus om 22.00 uur. Er worden gratis Jaws-T-shirts verstrekt.

Voorzien van antikapitalistische boodschap of niet, Jaws geldt in de geschiedenis van Hollywood als de film die het begrip blockbuster ingrijpend wijzigde. De keuze om de film in Noord-Amerika vanaf week een in een recordaantal van 464 zalen te vertonen, in plaats van klein te beginnen en meer geleidelijk te groeien, bleek een commerciële meesterzet. Ook de agressieve tv-campagne rondom Jaws gold voortaan als vanzelfsprekendheid bij grote releases. Filmstudio Universal adverteerde in kranten onder meer met 'shark fa cts', waarin werd gewaarschuwd dat haaien - ook kleintjes - levensgevaarlijke killers waren, en waar ook ter wereld konden toeslaan.

Jawsfest

De ware fan was er natuurlijk bij: het Jawsfest van afgelopen weekeinde op Martha's Vineyard, het eiland iets ten zuiden van Boston waar Spielberg Jaws opnam, en om de zoveel jaar duizenden fans en originele figuranten (van het eiland zelf) bijeenkomen om hun filmkennis te testen en memorabilia uit te wisselen. Daarnaast zetten de verenigde Jawsfans zich (mogelijk uit schuldgevoel) in voor het in stand houden van de haaienpopulatie.

undefined

Meer over