'We zijn nog steeds erg kwetsbaar'

'Een stille slachting', zo typeert Fokko van der Veen (56) de ontwikkeling die de architectenbranche de afgelopen jaren heeft doorgemaakt. 'Het is maar een schatting, maar ik denk dat 60 procent van alle architecten out of business is.'


Bij Aequo, zijn eigen bureau in Assen, is dat in elk geval de verhouding. Waar er op het hoogtepunt zestien man in dienst waren, zijn dat er nu zeven. 'En het zijn er enige tijd zelfs vijf geweest.'


Vorige maand heeft Van der Veen afscheid genomen van zijn compagnon Aat Vos, de oprichter van het bedrijf. Vos wilde andere wegen inslaan en nu was er een natuurlijk moment gekomen, stelden Van der Veen en hij vast. Met zo weinig medewerkers was de directie topzwaar geworden.


Aequo, opgericht in 2005, bouwde in korte tijd een naam op met het ontwerpen en inrichten van bibliotheken. Zoals de DOK mediatheek in Delft - een bekroond ontwerp dat Aequo maakte in samenwerking met DOK Architecten van Liesbeth van der Pol - en de centrale openbare bibliotheek in Lelystad.


In de portefeuille zijn ook tientallen woningen, kantoren, winkels en vakantiehuizen te vinden. En het bureau heeft ook heel wat meubels ontworpen.


Maar het bedrijf kende ook tegenslagen. Zo ging de vestiging in Zwolle in het voorjaar van 2009 failliet 'wegens mismanagement'. Dat deed een stevig beroep op de reserves van de onderneming. En juist op dat moment sloeg de crisis toe. Van der Veen: 'De inkomsten gingen hard omlaag. Om niet helemaal failliet te gaan, hebben we drastisch in de kosten moeten snijden. Het begint met het opzeggen van allerlei abonnementen, maar al vrij snel waren we gedwongen medewerkers te ontslaan, soms met twee of drie mensen tegelijk.'


Inmiddels zijn een eerder ontslagen architecte, een tekenaar en de office manager weer aangenomen. In het ruime atelier wordt hard gewerkt. Achter twee lange tafels zitten de medewerkers voor grote beeldschermen. Architect Farzad Salehi maakt schetsen voor een woonhuis. Iets verderop liggen enkele pentekeningen naast vier uit blauw schuim gesneden huisjes, 'om een gevoel te krijgen voor de opbouw van massa en ruimte'. In een grote stellingskast staan her en der tussen de boeken maquettes met meer details. Zo nu en dan klinkt het geluid van de espressomachine.


Stagiair Auke de Vor print een chaotisch ogende tekening uit. 'Dat is de plattegrond van de Groningse kunstacademie Minerva', zegt Van der Veen. Het is een van de nieuwe opdrachten waar Aequo aan werkt. 'Het gebouw werd ontworpen door Piet Blom als 'een stad in een stad', als een tamelijk ongestructureerde chaos. 'Probleem is nu dat veel functies in het gebouw letterlijk verstopt zitten. Samen met de gebruikers zoeken we naar aanpassingen die het voor bezoekers makkelijker maken om zich te oriënteren. Bijvoorbeeld door te laten zien waar de beeldhouwers zitten en waar de fotografen.'


Bij Aequo draait de machine dus weer en dat beeld strookt met het hoopvolle nieuws dat het Economisch Instituut voor de Bouw vorige week bekendmaakte. Het onderzoeksinstituut ziet de orderportefeuilles van architecten weer iets voller worden. Een eerste signaal dat de crisis in de bouw zijn diepste punt gezien heeft, stelde het EIB.


Daarmee is Aequo echter nog niet in rustig vaarwater. 'We zijn nog steeds erg kwetsbaar', zegt Van der Veen. Onzekerheid over de verkoop van bestaande huizen maakt initiatieven in de woningsfeer kwetsbaar en met zeven miljoen vierkante meter leegstaand kantooroppervlak is daar ook niet veel werk te verwachten.'


Veel opdrachten kennen daarnaast een hoog risico. Dat werd onlangs weer eens duidelijk bij de bibliotheek in Den Haag, waar Aequo al lang huisarchitect is. 'De herziening van de begane grond, waaraan we werken, stagneerde enkele weken geleden per direct toen NRC Media de nieuwe huurder leek te worden in dat deel. We kunnen de draad weer oppakken, nu de krant alsnog voor Amsterdam heeft gekozen. Maar we waren die opdracht bijna kwijt; dan staat je bureau er ineens heel anders voor.'


Het verwerven van opdrachten blijft ook nog steeds zeer lastig. Door het gebrek aan werk schrijven vaak tientallen architectenbureaus in op een aanbesteding. Aequo doet eigenlijk niet mee als er meer dan vijftien bureaus zijn uitgenodigd. Toch heeft Van der Veen nog vaak het idee dat een aanbesteding waaraan hij deelneemt, kapitaalvernietiging is.'Dan hebben alle bureaus tezamen al meer uren en dus geld geïnvesteerd dan er met de feitelijke opdracht voor de winnaar is gemoeid. Uitermate contraproductief.'


De aanbestedingen zijn een grote zorg en dagelijkse irritatie voor de architecten. Van der Veen haalt het opiniestuk erbij dat de voorzitter van de branchevereniging BNA onlangs publiceerde. 'De selectiebureaus, die de opdrachten aanbesteden, snijden de weg naar een direct contact met de opdrachtgevers-gebruikers af. Selectie vindt plaats op omzet van een bureau en de mate waarin je als bureau in het recente verleden letterlijk vergelijkbare projecten hebt gedaan. Om een school te mogen bouwen moet je dus eerder ook een school getekend hebben. Dat je wel bibliotheken hebt gemaakt of gewoon een heel goed ontwerp hebt, doet er niet toe. Het is allemaal vervuld van wantrouwen en zonde van ieders tijd en energie.'


En dan zijn er nog die banken. Van der Veen is fel over de opstelling en de financieringsbereidheid van de banken in deze onzekere periode. 'Direct contact is niet of nauwelijks tot stand te brengen. Een accountmanager heb ik niet meer, en als ik bel krijg ik iemand aan de lijn die aan de andere kant van het land zit. Met een verzoek dat niet in een formulier te vatten is, heb je er direct een probleem bij. De banken, die wij als belastingbetaler overeind houden, nemen niet eens de moeite zich in de bedrijfsvoering van een architect te verdiepen.'


Toch blijven ze bij Aequo optimistisch. 'De Chinezen schrijven het woord crisis met twee symbolen: gevaar en kans', zegt Van der Veen. 'Zo moeten wij het ook zien. Het is een illusie te denken dat het na de crisis weer business as usual zal zijn: de markt verandert. Dat zal misschien resulteren in minder bouwen maar meer transformeren, herbestemmen, herinrichten. Kijk naar al die kantoren die leeg staan. Terwijl het beschikbare aanbod moet worden aangepast op ouderen en starters op de woningmarkt.'


Ook af en toe goed kijken en stilstaan bij wat je doet, werkt goed. 'We maken uiteindelijk concrete objecten, waar je omheen en doorheen kunt lopen en waar mensen in wonen of werken.' Daarom hebben ze bij Aequo recent een busje gehuurd en zijn ze met het hele team langs een aantal recent gerealiseerde projecten gereden. Van der Veen: 'Als iemand na een rondleiding door zijn huis in tranen stelt dat hij zielsblij is met zijn huis, dan is dat voor ons hartverwarmend en stimulerend.'


Meer over