'We moeten beheerst versimpelen'

Angelien Kemna..

Na twee jaar pendelen tussen de Verenigde Staten en Nederland is Angelien Kemna (52) sinds november vorig jaar weer helemaal terug in het grote geld in Nederland. Vlak voor de kredietcrisis in de VS losbarstte, verliet ze ING Investment Management, waar ze 150 miljard onder beheer had. Nu waakt ze als directeur vermogensbeheer bij APG over ruim 200 miljard euro: de pensioenen van miljoenen ambtenaren, onderwijzers en bouwvakkers. Ze treedt aan op een moment dat het vertrouwen in pensioenfondsen en in beleggen flink is gedaald.

‘In zekere zin heb ik de kredietcrisis van de zijlijn meegemaakt’, zegt Kemna. Ze wilde toen ze ING in 2007 verliet een betere balans tussen werk en privé. Haar man, Aart van Beuzekom, kon zich hierdoor helemaal richten op zijn internationale adviesbureau. Kemna was verder deeltijdhoogleraar corporate governance aan de Erasmus Universiteit Rotterdam

‘Ik schrok van de enorme gevolgen van de crisis op het pensioen van Amerikanen’, vertelt Kemna in haar werkkamer in het Symphony-gebouw aan de Zuidas. ‘Dat was van de ene op de andere dag de helft minder waard. Sommige zestigers hadden hun hele individuele pensioen in aandelen zitten. Die dachten dat ze nog een paar jaar moesten doorwerken. Velen moeten intrekken bij hun kinderen. Je ziet veel stille armoede.’

In de zomer van 2009 belde APG. ‘Of ik Roderick Munsters, die was overgestapt naar Robeco, wilde opvolgen. Ik hoefde niet lang na te denken. Ik vind mezelf nog jong en ik voel me energiek. Ik was ook toe aan iets nieuws na twee jaar reizen. En – dat klinkt misschien eigenaardig – ik ben gepassioneerd over pensioenen. Het Nederlandse collectieve stelsel is geweldig, vergeleken met het Amerikaanse.’

‘In Nederland verdelen we de risico’s tussen de generaties. Het is niet zo dat een bepaalde groep de klappen moet opvangen, zoals in de VS. Wat ik daar heb gezien, plaatst de Nederlandse problemen in een andere context. Ik snap best dat mensen geschrokken zijn, maar de pensioenen worden gewoon uitbetaald. Ik wil mezelf inzetten voor het Nederlandse stelsel. Ik wil laten zien dat we netjes op de centen letten. Zo kunnen we vertrouwen terugwinnen.’

Het vertrouwen in de pensioensector is het afgelopen jaar scherp gedaald, nadat de dekkingsgraad van pensioenfondsen ongekend snel was gekelderd. Uit onderzoek blijkt dat deelnemers nog wel meer vertrouwen hebben in pensioenfondsen dan in banken, maar dat het vertrouwen een stuk lager is dan vóór de crisis. Ook vinden veel deelnemers het maar eng dat hun geld in aandelen wordt gestoken. ‘We moeten nog beter uitleggen waarom we risico’s moeten nemen. En dat we op een verantwoorde manier omgaan met die risico’s’, zegt de topbelegger.

Dat risicobeheer van pensioenbeleggers ligt onder vuur. De commissie-Frijns, die onderzoek deed naar het beleggingsbeleid, stelt dat pensioenfondsen in 2008 miljarden hebben verloren door slordig te beleggen en dat het risicobeheer niet deugt. ‘Ik heb de indruk dat pensioenbeleggers nu langs een meetlat worden gelegd die vier jaar geleden nog niet gold. Ik vind wel dat wij als beleggers de zaken beheerst moeten versimpelen. Het gevolg kan zijn dat bepaalde constructies niet meer kunnen. Aan de andere kant kunnen we niet alles versimpelen. De berekening van het risico blijft complex.’

De kredietcrisis en de reactie doen Kemna denken aan haar tijd bij ING. Daar werden in 2002 de Amerikaanse Sarbanes-Oxley-regels ingevoerd als reactie op de boekhoudschandalen bij onder meer Enron, WorldCom en Ahold, begin deze eeuw. Alle beursgenoteerde ondernemingen moesten zich onderwerpen aan deze regels. ‘Dat was een zwaar en ingrijpend proces. Dat wil ik niet nog een keer meemaken.’

‘Alle procedures moesten worden gestroomlijnd. Alles moest traceerbaar worden. Dat houdt in dat een order bijvoorbeeld zonder omwegen door de systemen moest lopen. Je mag niet een bypass maken via een handmatig Excel-bestand. Bij doorsnee financiële producten zoals aandelen is dat goed te doen. Bij complexe producten zoals credit default swaps is dat moeilijk. Bij ING heb ik producten tegengehouden omdat ze niet aan de Sox-regels konden voldoen. Dat wordt je niet in dank afgenomen.’

Kemna heeft geen bezwaar tegen aanscherping van de regels, maar waarschuwt dat je daar geen wonderen van moet verwachten. ‘Die Sox-voorschriften hebben de huidige crisis niet kunnen voorkomen.’

Dat geldt ook voor de modellen die beleggers gebruiken. ‘Je moet de beperkingen van modellen kennen. Als je er helemaal op afgaat, is dat schijnzekerheid.’ Het risico van illiquide beleggingen (bezittingen waarvoor geen gereguleerde markt is) is bijvoorbeeld lastig te beoordelen. ‘Daar moet een belegger naar kijken op een kwalitatieve manier.’

Pensioenfondsen, met hun grote spaarpotten, worden vaak genoemd als investeerders die Nederland kunnen helpen als er geld nodig is voor grote infrastructurele projecten, of voor de financiering van het midden- en kleinbedrijf via eigen vermogen. Daarover praat de pensioensector al enige tijd met de overheid maar zonder concreet resultaat.

Volgens Kemna is het geen onwil. ‘APG bekijkt voorstellen uit Nederland serieus. We zouden ook graag voor onze klanten willen beleggen in Nederland.’ Er zijn volgens Kemna twee oorzaken waarom dat nog niet van de grond komt ‘Ten eerste had de overheid in het verleden geen geld nodig omdat de aardgasbaten extra geld opleverden. En een traditie met het maken van publiek-private financieringsconstructies ontbrak.’

De andere reden is dat langetermijnbeleggers altijd op zoek zijn naar de juiste combinatie van rendement en risico. ‘Aan grote projecten – denk aan duurzame energie – kleven onzekerheden over het overheidsbeleid. Als de regels elke vier jaar kunnen veranderen omdat er een nieuwe regering aantreedt, is dat een groot risico. In het buitenland maken ze dit soort projecten aantrekkelijker door de relevante regels voor een langere periode vast te leggen. Ik stel elke keer de volgende gewetensvraag aan de bedenkers van die plannen: zou je je eigen pensioengeld hier in steken?’

Meer over