Column

We hebben een dure les geleerd. Of toch niet?

null Beeld anp
Beeld anp

Het kleurrijke Tuschinski-theater in Amsterdam kleurde vorige week antraciet grijs. Honderden zakenbankiers en vermogensbeheerders dromden samen voor de première van Boom Bust Boom, een eerbetoon van hun collega Theo Kocken aan Hyman Minsky. Deze in 1996 overleden Amerikaanse econoom bleef tegen de tijdgeest in hameren op de inherente instabiliteit van het kapitalisme en daarmee op de noodzaak van regelgeving. De geschiedenis en psychologie leerden Minsky dat zodra de vorige crisis is vergeten we ons weer overgeven aan euforie en overmoed, zo vrolijk de volgende bubbel opblazend.

Nederlanders kunnen daarover meepraten. Na een ongekende boom op de huizenmarkt, waarbij de hypotheekschuld verdriedubbelde, kelderden na 2008 de huizenprijzen met 30 procent. In andere eurolanden bedraagt een nieuwe hypotheek gemiddeld 80 procent van de waarde van de woning. Deze zogenaamde 'loan-to-value ratio', kortweg LTV, lag in Nederland in 2008 ruim boven de 100.

Al in 2000 wees De Nederlandsche Bank op het gevaar van de heftig groeiende hypotheekschuld. Het advies om de LTV te limiteren, wilde er bij de liberale minister van Financiën Gerrit Zalm echter niet in. Wie zou hij zijn om te treden in een overeenkomst tussen een private bank en een vrije burger? Die stijgende huizenprijzen waren net zo leuk. De overwaarde op het huis ging op aan boten en vakanties en maakte iedereen blij en optimistisch. Daar doe je het voor als politicus.

Door de exploderende hypotheekschuld werden de huizen tussen 1995 en 2008 bijna drie keer zo duur. Jongeren moesten zich steeds dieper in de schulden steken om te kunnen wonen. Zij financierden de boom, een ongekende vermogensoverdracht tussen generaties. Omdat Nederlanders niet meer sparen (ook niet minder overigens) dan in andere landen, gingen de Nederlandse banken steeds meer geld lenen op de internationale financiële markten. De bankiers deden dat graag, want het was (en is) makkelijk geld verdienen met die hypotheken.

Toen in 2008 de crisis uitbrak, bleken de publieke gevolgen van de private overmoed. Een groot deel van de overwaarde op het huis is opgegaan aan consumptie. Tegenover de toegenomen schuld staat geen sterkere economie. Huizenbezitters zagen door de dalende huizenprijzen hun vermogen verdampen. Alleen de Griekse consument was depressiever dan de Nederlandse. De hand ging op de knip. Toen vanaf 2010 ook de overheid dat deed, kwam de economie tot stilstand en liep de werkloosheid snel op. De Nederlandse economie bleef sindsdien ver achter bij de andere Noord-Europese economieën. Omdat Nederland, via de banken, zo afhankelijkheid was geworden van uiterst nerveuze financiële markten daalde onze kredietwaardigheid. Een vicieuze cirkel dreigde zoals de zuidelijke eurolanden die hebben gekend.

Gelukkig schoot de Europese Centrale Bank de eurozone te hulp en is er inmiddels iets van economisch herstel. We hebben een dure les geleerd. De hypotheekrenteaftrek wordt nu versoberd en de LTV in stapjes van 1 procent per jaar teruggebracht tot 100 procent in 2018. De commissie 'Structuur Nederlandse banken' adviseerde in 2013 de LTV na 2018 geleidelijk verder te verlagen tot 80 procent. Een richting die zowel de banken als het kabinet destijds steunden, mits tegen die tijd sprake zou zijn van een 'robuust' herstel op de woningmarkt en het 'geleidelijk' zou gebeuren.

Geheel in lijn met de theorie van Minsky is de film Boom Bust Boom dus zeker tien jaar te vroeg verschenen. Althans, dat heb ik twee dagen gedacht. Want toen lanceerde Klaas Knot als voorzitter van het Financieel Stabiliteitscomité het plan om na 2018 de LTV in stapjes van 1 procent verder terug te brengen tot 90 procent. Een nadere invulling van een inmiddels breed gedragen streven, dacht ik.

Maar nee. Politiek en bankiers bleken het net als twee jaar terug weer roerend met elkaar eens, maar nu in hun afwijzing van het voorstel. Vanwaar deze draai? Er is al zoveel gebeurd, klinkt het. Dat klopt, maar niets wat niet al in 2013 bekend was. Nederland heeft met Denemarken nog steeds de hoogste hypotheekschuld van de wereld, vrijwel nergens is de hypotheekrenteaftrek zo ruim en de LTV nog altijd zo hoog.

Nu kun je denken dat de afwijzing van dit kabinet en deze Kamer er niet toe doen. In 2018 zit er weer een nieuw kabinet. Maar of dat kabinet de lessen van de crisis beter in de praktijk zal brengen, waag ik, met Minsky in de hand, te betwijfelen.

Meer over