We gaan naar de manen

Europa heeft de ijsmanen van Jupiter in het vizier. Het is mogelijk dat er leven voorkomt. Geduld is wel vereist: de ruimtesonde Juice van ESA, komt pas in 2030 aan.

Is er leven mogelijk in de ondergrondse oceanen van de grote Jupitermanen Europa, Callisto en Ganymedes? Er is water, er is energie, er zijn organische bouwstenen - het zou zo maar kunnen. Europese planeetonderzoekers hopen het antwoord over ruim twintig jaar in handen te hebben. Anderhalve week geleden gaf ruimtevaartorganisatie ESA groen licht voor de missie Juice, die uiteindelijk in een baan rond Ganymedes gaat cirkelen. Zonder samenwerking met NASA, zoals oorspronkelijk het plan was. 'Juice kan een revolutie teweegbrengen in onze kennis van Jupiters ijzige manen,' zegt een licht jaloerse Bob Pappalardo van NASA's Jet Propulsion Laboratory.

Juice is het eerste grote ruimteonderzoeksproject in ESA's langetermijnprogramma Cosmic Vision 2015-2025. In de laatste selectieronde moest de Jupitersonde het opnemen tegen een grote röntgentelescoop en een ruimteobservatorium voor zwaartekrachtsgolven. Dat laatste project gooide hoge ogen, maar was eigenlijk te duur en ook nog niet helemaal 'rijp', aldus Roel Gathier, directeur van SRON Netherlands Institute for Space Research en sinds zomer 2011 vicevoorzitter van ESA's wetenschappelijke programmacommissie. 'Uiteindelijk heeft de commissie op 2 mei in Parijs unaniem voor Juice gekozen,' zegt Gathier.

Dat was bepaald geen uitgemaakte zaak. Juice eindigde twee weken eerder weliswaar op nummer één in de topdrie van ESA's wetenschappelijke adviescommissie, maar daar werden de nodige vraagtekens bij gezet. Gathier: 'Er deden geruchten de ronde over de stemprocedure en zelfs over belangenconflicten en de persoonlijke integriteit van sommige leden. Dat kun je bij een project van 830 miljoen euro natuurlijk niet hebben. De voorzitter van de adviescommissie wist in een zeer gedegen exposé echter alle twijfels weg te nemen.'

Saillant detail is dat de drie kandidaten - de röntgentelescoop Athena, het New Gravitational Wave Observatory (NGO) en de Jupiter Icy Moons Explorer (Juice) - zijn voortgekomen uit projecten die oorspronkelijk samen met de Amerikaanse NASA zouden worden uitgevoerd. In het geval van Jupiter zou NASA zich vooral gericht hebben op de ijsmaan Europa, ESA zou zijn pijlen richten op Ganymedes, een hemellichaam dat groter is dan de planeet Mercurius en zelfs een eigen magnetisch veld heeft. Met de nodige aanpassingen kan de Europese ruimtesonde nu ook twee scheervluchten langs de maan Europa maken.

Juice moet in juni 2022 gelanceerd worden met een Europese Ariane 5-raket. Scheervluchten langs Venus en de aarde geven het toestel voldoende snelheid om in acht jaar tijd de oversteek naar Jupiter te maken. Begin 2031 volgen dan de twee bezoekjes aan Europa, op slechts 400 kilometer afstand. Daarna vliegt Juice negen keer vlak langs Callisto. Voortdurend worden ook de dampkring en het magnetisch veld van Jupiter zelf in het oog gehouden. In september 2032 komt de ruimtesonde dan in een baan rond Ganymedes terecht, uiteindelijk op nog geen 200 kilometer hoogte. Aan het eind van de missie, in de zomer van 2033, zal Juice vermoedelijk op het oppervlak van de grote Jupitermaan te pletter slaan.

Net als de binnenste grote Jupitermaan Io - bekend vanwege zijn vele zwavelvulkanen - bestaat Europa grotendeels uit gesteenten, maar onder de bevroren ijskorst gaat een honderden kilometers diepe oceaan schuil. Ook Callisto en Ganymedes, die voor het grootste deel uit ijs bestaan, hebben zo goed als zeker zo'n ondergrondse oceaan. Juice gaat de samenstelling van het oppervlak bepalen, de dikte van de ijskorst meten en de omstandigheden in die verborgen oceanen proberen te achterhalen. Dat Europa wat minder aandacht krijgt, heeft vooral te maken met het feit dat die maan zich (net als Io) diep in de stralingsgordels van Jupiter bevindt - dat stelt enorme eisen aan de apparatuur.

De meetinstrumenten voor Juice - camera's, spectrografen, magnetometers en radarapparatuur - komen straks vooral uit andere Europese landen dan Nederland. 'Voor Nederland, en vooral voor SRON, zou de röntgentelescoop Athena veel interessanter zijn geweest,' zegt Gathier, 'dus in dat opzicht is de keuze voor Juice een teleurstelling - de Nederlandse wetenschappelijke betrokkenheid zal heel bescheiden zijn.'

Overigens staan de Amerikanen straks niet helemaal aan de zijlijn. 'NASA heeft net aangekondigd dat er 100 miljoen dollar beschikbaar komt voor wetenschappelijke deelname aan Juice,' zegt Pappalardo vanuit Pasadena. Natuurlijk is de Amerikaanse planeetonderzoeker teleurgesteld over het cancellen van de NASA-ruimtesonde naar Europa, vorig jaar. Maar, zegt hij, 'we hebben net nieuwe voorstellen ingediend voor goedkopere ruimtevluchten naar Europa, die zich sterk richten op onderzoek naar de mogelijke 'bewoonbaarheid' van de ondergrondse oceaan.

Het is nog steeds denkbaar dat NASA en ESA in de toekomst ooit een gezamenlijke ruimtevlucht naar het Jupiterstelsel ondernemen.'

Io

Middellijn: 3.636 km

Afstand tot Jupiter: 421.770 km

Omlooptijd: 1,77 dagen

Bijzonderheden: Extreem grote vulkanische activiteit, aangedreven door getijdenkrachten van Jupiter.

Europa

Middellijn: 3.122 km

Afstand tot Jupiter: 671.060 km

Omlooptijd: 3,55 dagen

Bijzonderheden: extreem glad ijsoppervlak, met onder de ijskorst de grootsteoceaan in het zonnestelsel.

Ganymedes

Middellijn: 5.268 km

Afstand tot Jupiter: 1.070.430 km

Omlooptijd: 7,15 dagen

Bijzonderheden: grootste maan in het zonnestelsel (groter dan de planeet Mercurius); eigen magnetisch veld.

Callisto

Middellijn: 4.816 km

Afstand tot Jupiter: 1.882.730 km

Omlooptijd: 16,69 dagen

Bijzonderheden: zwaarst bekraterde hemellichaam in het zonnestelsel; zeer oud oppervlak.

undefined

Meer over