Wat is er, twintig jaar na overdracht aan China, over van het tolerante Hongkong?

Toen de Britse vlag op 1 juli 1997 voor het laatst in Hongkong werd gestreken gingen de voorspellingen alle kanten op. Sommigen vreesden dat er weinig zou overblijven van de vrijheden in deze stad, nu ze aan Peking was overgedragen, terwijl anderen juist dachten dat het economische wonder China vooruit kon stuwen. Wat is er, twintig jaar na het grootse vuurwerk waarmee de overdracht werd ingeluid, van deze voorspellingen uitgekomen?

Uitzicht over het financiële centrum van Hongkong. Beeld epa
Uitzicht over het financiële centrum van Hongkong.Beeld epa

Het economische hart

Als het twintig jaar geleden ergens in Azië gebeurde, dan was het wel in Hongkong. De kosmopolitische stad trok mensen en kapitaal uit de hele wereld aan, en de hoop was dat dit economische wonder het communistische China vooruit zou kunnen stuwen.

Het tegenovergestelde gebeurde. Eerst was er de Aziatische crisis, die een dag na de overdracht (op 2 juli 1997) inzette met de vrije val van de Thaise baht. Hongkong werd hard geraakt: de huizenmarkt stortte in, de economie kromp en de werkloosheid verdrievoudigde. In de jaren die volgden, was het juist het vasteland van China dat zich in hoog tempo ontwikkelde. Op dit moment zijn steden als Shanghai, Shenzhen en Guangdong belangrijke economische centra geworden, en daarmee geduchte concurrenten van Hongkong.

De overdrachtsceremonie in 1997. Beeld afp
De overdrachtsceremonie in 1997.Beeld afp

Democratie

Bij de overdracht heeft Peking beloofd dat Hongkong haar eigen zaken de eerste vijftig jaar grotendeels zelf mag regelen, onder het motto 'één land, twee systemen'. Daarna, in 2047, wordt Hongkong 'een gewone stad' onder het éénpartijsysteem.

Met dat vooruitzicht proberen progressieve politici democratische hervormingen af te dwingen, maar daar zet China de voet dwars. Zo besloot de centrale regering in 2014 dat Hongkong in 2017 helemaal niet haar eigen hoogste bestuurder mag kiezen, maar dat er een door Peking goedgekeurd lijstje van kanshebbers komt, waar een conservatieve kiescommissie iemand uitpikt.

De parlementsverkiezingen van 2016 waren wel vrij, en er werden ook jonge politici gekozen die dromen van zelfbeschikking of onafhankelijkheid. Twee van hen werden door China uit het parlement gezet toen ze China beledigden tijdens het afleggen van de eed, maar feit dat ze werden gekozen is een bewijs van Hongkongs unieke vrijheid. Op het vasteland krijgen onderdanen met soortgelijke ideeën geen millimeter ruimte.

Demonstratie in Hongkong tegen de bemoeienis van Peking. Beeld epa
Demonstratie in Hongkong tegen de bemoeienis van Peking.Beeld epa

Mensenrechten

In de vrijhaven Hongkong hechten de inwoners sterk aan zaken als een onafhankelijke rechtstaat, vrijheid van meningsuiting en het recht op demonstratie. Deze bestaan nog steeds, maar komen soms wel in het gedrang. Vorig jaar bijvoorbeeld, greep de Chinese staat direct in door twee politici uit het parlement te zetten. Tijdens hun beëdiging hadden zij de eed verbasterd en Peking beledigd, maar nog voor de rechter zich over de kon buigen, sprak China haar machtswoord uit.

Eerder raakten er vijf medewerkers vermist van een uitgeverij die boeken op de markt brengt met titels als 'De val van Xi Jinping in 2017'. Zij zijn vermoedelijk door de Chinese geheime dienst uit de stadsstaat zelf ontvoerd.

Advocaten dragen de traditionele pruik. Beeld afp
Advocaten dragen de traditionele pruik.Beeld afp

Persvrijheid

China heeft Hongkong de garantie gegeven dat er zeker vijftig jaar persvrijheid zal gelden, maar zelfcensuur is één van de grote gevaren voor de onafhankelijke journalistiek, evenals de druk van de eigenaren van de media die geen gedoe willen met Peking, omdat ze geïnteresseerd zijn in groei op de lucratieve Chinese markt.

Formeel gelden een paar spelregels: media mogen geen propaganda maken voor de onafhankelijkheid van Taiwan en Tibet, en aanvallen op Chinese hoogwaardigheidsbekleders worden niet getolereerd. Kritiek mag, 'zolang deze niet wordt omgezet in actie'.

Identiteit

Voor de overdracht ging Peking er vanuit dat Hongkong het Chinese moederland zou omarmen en langzaam maar zeker zou opgaan in de Chinese cultuur. Dat lijkt niet te gebeuren. De stad blijft kosmopolitisch, met de blik op de wereld gericht, en juist jongeren, die vlak voor of kort na de overdracht zijn geboren, koesteren de eigen instellingen zoals de media, het onderwijs en het rechtstelsel. Toen er in 2014 hevig werd gedemonstreerd tegen de bemoeienis van Peking, stonden er veel jongeren op straat. Zij namen afstand van de pragmatische houding van stadgenoten die Peking niet tegen zich in het harnas willen jagen.

Een jong gezin bij een affiche waarop de 20ste verjaardag van de overdracht wordt gevierd. Beeld epa
Een jong gezin bij een affiche waarop de 20ste verjaardag van de overdracht wordt gevierd.Beeld epa
Meer over