'Wat hij doet is altijd Felix-gericht, maar nooit ijdel'

Hij maakt van zijn onstuimigheid een act. Maar die onstuimigheid is wel echt. Zijn programma's draaien om hem, maar nog nadrukkelijker om zijn gasten....

WAAR begin je aan, vroeg VPRO-man Arend-Jan Heerma van Voss aan zijn vriend Felix Rottenberg toen hij hoorde dat die NOVA zou gaan presenteren. Maar waarschuwen had geen zin: 'Felix realiseert zich altijd de risico's, maar is daar niet bang voor. Dat siert hem.'

Een jaar geleden was Rottenberg nog adviseur achter de schermen van NOVA. Toen klonk hij al beslist over de kwaliteit van het programma: 'Het probleem met de televisiejournalistiek is: het is allemaal industrie', luidde desgevraagd zijn analyse. Te veel voorspelbare instantjournalistiek, vond hij, en dus rook hij de vernieuwing.

Van Voss, die de inmiddels opgestapte NOVA-presentator leerde kennen in het bestuur van het Filmfonds: 'Felix zijn instinct zegt hem altijd dat er iets moet worden opgeschud, en dat doet hij graag. Bij het Filmfonds, en nu bij NOVA ook', zegt Van Voss. Hij maakt daarbij volgens Van Voss 'soms bijna een act van zijn eigen onstuimigheid'. 'Die onstuimigheid is echt, hij speelt daar alleen soms mee.'

Wellicht is het de act die Rottenberg tot zo'n controversiële figuur maakt. Het kostte hem deze week in elk geval de kop nadat was gebleken dat de redactie niet wenste tegemoet te komen aan zijn wens om van NOVA meer een praatprogramma te maken.

'Felix gedijt beter in een kleine, jongensachtige club dan in een groter geheel', zegt Van Voss, die met hem in een klein team het NPS-programma Slot Rottenberg maakte. Hij vond het de afgelopen twee weken bovendien 'nogal wennen om Felix ineens met gewone onderwerpen als het gevangeniswezen of aids bezig te zien. 'Zijn grote passie ligt bij de politiek, daarover zijn zijn programma's ook altijd gegaan.'

Een inschattingsfout wellicht van Rottenberg. Was zijn ego te groot om te dulden dat behalve hijzelf ook filmpjes vertoond werden? De conclusie ligt voor de hand, maar zijn vrienden en kennissen verzekeren dat het anders ligt. Zijn bevlogenheid en betrokkenheid zijn altijd oprecht, verzekeren zij. Bevlogenheid en idealisme horen zonder twijfel bij hem. Maakt hij acht maanden lang een documentaire over de Akbarstraat in Amsterdam, dan doet hij dat heus niet omdat hij zo nodig met zijn kop op tv moet. Als het daar alleen om te doen was, waren er wel eenvoudiger manieren.

Verrast door het succes van Nederland kiest moet het voor Rottenberg anderzijds onverteerbaar zijn geweest te zien dat het nieuwe NOVA meteen driehonderdduizend kijkers minder trok. Maar ijdelheid is niet wat hem drijft. 'Natuurlijk is Rottenberg altijd nadrukkelijk aanwezig in zijn programma's, maar altijd gaat het nog nadrukkelijker om zijn gasten', zegt Van Voss.

Bemoeizucht kan de mens Rottenberg niet worden ontzegd. Zijn tentakels in de wereld van politiek, cultuur en media reiken ver. Hij was onder meer oprichter van De Balie, bestuurder bij het Filmfestival Rotterdam, de Rietveld-academie, Felix Meritis, adviseur bij het 'oude' NOVA. En dan vergeten we de tal van informelere settings waarin hij overlegt, adviseert en bestiert. Niets geniepigs aan: zelden is Rottenberg te beroerd om in een interview of column zijdelings te laten vallen dat hij bijvoorbeeld toenmalig premier Kok ongevraagd telefonisch van advies dient.

'Ik heb altijd gevonden dat zijn banden met de PvdA te nauw zijn om hem onafhankelijk presentator te noemen', zegt Henk van Hoorn, die Rottenberg meemaakte bij de VPRO-radio. 'Het voordeel is alleen dat het bij Felix wel heel duidelijk is, dat maakt veel goed.'

'Vergis je niet: ik word geháát in die partij', zei Rottenberg zelf eens vergoelijkend. Hij benadrukt in interviews hoe marginaal zijn rol in politiek en bestuur is. 'Ik zeg wat ik vind en sommige mensen vinden dat nuttig, maar ik ben geen spin in het web, geen machtige figuur achter de schermen, geen Raspoetin. Ik zit niet in clubjes en doe geen geniepige dingen', zei hij eens in deze krant.

Televisierecensenten zien hem als presentator eerder opereren als inquisiteur dan als talkshowhost. Evengoed zou je het vasthoudende, scherpe journalistiek kunnen noemen die hij bedrijft, al noemt hij zichzelf nooit journalist. 'Altijd nogal Felix-gericht, maar toch een verademing tussen alle brave tv-gesprekjes van alledag', aldus Henk van Hoorn. 'Als Felix presenteert, gebéúrt er tenminste iets.'

Tot zijn vaste stijlmiddelen hoort het op strenge toon tot drie maal dezelfde vraag stellen omdat het antwoord niet bevredigt. In een recente uitzending van Nederland kiest met Balkenende en Zalm ging het even over een uitspraak in een interview met VVD-er Hoogervorst, die Zalm een beter premier achtte dan Balkenende.

Rottenberg tegen Zalm: 'Sprak de heer Hoogervorst eigenlijk ook namens u?'

Zalm: 'Ik moet zeggen, ik heb het helemaal niet kunnen lezen.'

R: 'Ik geloof er niks van.'

Z: 'Nee, ik was de hele dag op pad.'

R: 'Oké, u weet het nu.'

Zalm: 'Ja.'

R:' Dus: antwoord!'

Z: '...'

R: 'Nou moet je niet gaan lachen. Het is een serieuze kwestie.'

De afgelopen jaren praktiseerde hij die stijl op de Amsterdamse televisiezender AT5, met zijn medespelers Hubert Smeets en Jort Kelder in het programma Duivels. Net als in het NPS-programma Slot Rottenberg.

Het is die wat pedante toon die weerstand oproept bij kijkers. Ruimte voor twijfel bestaat niet in het universum van de compromisloze Rottenberg. Bart Tromp, PvdA-criticaster van professie, zag Rottenberg in zijn rol als presentator onlangs zelfs als illustratie van de staccato-democratie waarin we volgens hem leven. 'Deze ontwikkeling is nog versterkt door de vele presentatoren die zich vaak meer inspannen om hun eigen mening te ventileren (met name Frits Wester en Felix Rottenberg) dan om politici te vragen, of te dwingen, hun standpunten uiteen te zetten en te verhelderen.'

Het is een vaak gehoorde klacht, maar Rottenberg geniet van die rol. In Het Parool zei hij eind vorig jaar, bij de laatste uitzending van Duivels: 'Ik ga nu even ondergronds voor mijn diensttijd bij NOVA, maar over drie, zes of tien jaar zie ik me best terugkeren'.

Meer over