Warschau jaagt op vastgoedboeven

De uitverkoop van grond en panden aan maffiose investeerders is een van de meest explosieve thema's in de Poolse politiek. Huurders worden weggepest, of erger. Na veel druk komt de gemeente nu in beweging.

Janek Spiewak (29), voorman van activistencollectief 'De stad is van ons' voor het cultuurhuis in Warschau. Beeld Fabian Weiss
Janek Spiewak (29), voorman van activistencollectief 'De stad is van ons' voor het cultuurhuis in Warschau.Beeld Fabian Weiss

Waarom kleine woorden gebruiken als er grote bestaan? Janek Spiewak (29) heeft een zaak te bepleiten en hij gebruikt woorden als 'maffia', 'neoliberaal' en 'feodalisme' om zijn punt te maken. 'Geloof me, alles in deze stad is te koop.'

De kleine Spiewak staat te koukleumen in het centrum van Warschau, aan de voet van het pompeuze Cultuurpaleis uit de communistische tijd - ook wel 'de pik van Stalin' genoemd. In het dagelijks leven is hij stadssocioloog en deelraadslid namens activistencollectief 'Miasto jest nasze' ('De stad is van ons').

In de architectuur rond het Cultuurpaleis zit geen enkele eenheid: hypermoderne wolkenkrabbers staan er naast flatjes in vintage Sovjetstijl. 'Dat kun je de vrije markt noemen', zegt Spiewak. 'Ik noem het een effectieve manier om corrupte deals te faciliteren. Het lijkt Moskou wel.'

Het is een van de meest explosieve thema's uit de Poolse politiek: de uitverkoop van onroerend goed aan maffiose investeerders, via schimmige deals en met medeweten van de gemeente Warschau. Huurders worden afgeperst, kleinverdieners trekken uit het centrum weg, sportauto's hebben hun entree gemaakt.

Het schandaal begon in de zomer met een onthulling van dagblad Gazeta Wyborcza: een oud-gemeenteambtenaar die moest toezien op de huizenmarkt, bleek zelf verwikkeld in onderhandse deals. De burgemeester van Warschau, Hanna Gronkiewicz-Waltz, kwam onder druk te staan, toen een rivaliserende politicus 130 duizend handtekeningen ophaalde voor een referendum over haar positie. Zover kwam het niet, maar de storm ging niet liggen. 'Aftreden!', riepen boze Warschauers vanaf de publieke tribune in de gemeenteraad.

Spiewak legt - muts op het hoofd, sigaret in de mondhoek - uit hoe de chaos op de huizenmarkt kon ontstaan. Warschau lag na de Tweede Wereldoorlog vrijwel volledig in puin. Om de wederopbouw te vergemakkelijken, nationaliseerde de communistische president Bierut alle grond. Hetzelfde gebeurde in omringende landen. Verdreven Polen, van wie ruwweg een derde Joods was, werden de facto onteigend.

Vijfenveertig jaar later stortte het communisme ineen en sloegen gewiekste zakenlui hun slag. Hadden de achterkleinzonen of -neven van de eigenaren niet alsnog recht op de grond? Ja, oordeelden rechters: de onteigening door de communisten was onwettig geweest. Advocaten kwam op de proppen met al dan niet vervalste wilsbeschikkingen van overgrootvader of -moeder. Voor misgelopen inkomsten kregen de nieuwe eigenaren compensatie, soms oplopend tot miljoenen euro's. Tegen de tijd dat de zaken begonnen te stinken, waren de panden alweer doorverkocht en witgewassen.

Gentrificatie

Het heet de 'reprivatisering'. Het idee erachter is rechtvaardig, de uitvoering vaak niet. 'Alle landen in Centraal- en Oost-Europa hebben er na 1989 een wet voor aangenomen', zegt Spiewak. 'Behalve Polen.' Toenmalig president en oud-communist Kwasniewski sprak in 2001 een veto uit over zo'n reprivatiseringswet: het leek hem beter als de rechter zich over de individuele zaken boog.

Spiewak gaat voor naar een fraai appartementenblok op de straat Poznanska, toonbeeld van de nieuwe gentrificatie. 'Ooit was dit blok van een grote Joodse familie. In de oorlog is die omgekomen in het getto van Warschau.' De rest van het complexe verhaal loopt hij geduldig stap voor stap door. Stap één: een Amerikaan beweert af te stammen van de Joodse familie en koopt het pand met dubieuze eigendomspapieren. Twee: een tussenpersoon koopt het van hem over. Drie: via de tussenpersoon komt het bij de advocaat Robert Nowaczyk, wiens naam verbonden is aan tientallen dergelijke transacties. Spiewak: 'Welkom in de bananenrepubliek Polen.' De deal ligt inmiddels op het bureau van justitie.

Chantage

De grootste slachtoffers zijn de huurders, die worden weggepest en gechanteerd en niet de middelen hebben om jarenlang te procederen. In 2010 werd het lijk van een Poolse vrouw in de bossen buiten Warschau gevonden, haar lichaam verkoold. De zaak werd nooit opgehelderd, maar journalisten ontdekten dat ze voor de moord de 'reprivatisering' van haar huis had aangevochten. Postuum werd Jolanta Brzeska een symbool.

Spiewak is de trap opgelopen, stug doorpratend. Zijn vader was ook politicus, thuis aan de keukentafel ging het aldoor over de publieke zaak. Spiewak schat dat zeker 25 duizend gezinnen door het schandaal geraakt zijn. Drie jaar lang vocht hij met zijn collectief om het op de agenda te krijgen. Hij deed talloze televisieoptredens. Zijn collectief 'De stad is van ons' zette de namen van de malafide zakenlieden en ambtenaren brutaal op zijn website. Het kwam Spiewak op een smaadzaak te staan - die hij won - maar het leverde eindelijk ook aandacht op.

Na alle commotie heeft de gemeente Warschau het corrupte bureau voor landmanagement opgesplitst, de leiding ontslagen en de reprivatisering tijdelijk stopgezet. Eind januari volgden vijf arrestaties, onder wie de advocaat Nowaczyk en zijn oud-handlanger bij de gemeente. 'Ik reken op volledige transparantie, volledige objectiviteit', zei burgemeester Gronkiewicz-Waltz. Warschau gaat samen met justitie alle zaken sinds 1990 opnieuw bekijken. 'We willen geen panden meer teruggeven, alleen nog financiële compensatie', zegt gemeentewoordvoerder Bartosz Milczarczyk. De hoop is op een nationale wet die dat regelt.

Regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) gaat zelfs nog verder, en heeft een parlementair onderzoek aangekondigd. De conservatieven slaan daarmee handig munt uit een schandaal dat dankzij Gronkiewicz-Waltz kleeft aan de liberale oppositiepartij Burgerplatform (PO). Zie je wel, zeggen ze bij PiS: wie PO stemt, krijgt er corruptie voor terug. Op deze manier dreigt Burgerplatform het progressieve bastion Warschau te verliezen. Na de verloren presidents- en parlementsverkiezingen zou de oppositie dan met lege handen komen te staan.

De onderzoekscommissie krijgt wat PiS betreft ongekende bevoegdheden: het moet ook reprivatiseringen kunnen terugdraaien en verantwoordelijken vervolgen. Een goed begin, vindt Janek Spiewak. 'Maar daarmee zijn we er nog niet. Polen is een zwakke staat, deze maffia is jarenlang de hand boven het hoofd gehouden. Dat is het echte probleem.'

Meer over