WAO-debat discrimineert beklemde vrouw

Het is goed verklaarbaar waarom meer vrouwen in de WAO zitten, zeggen Jeanne de Bruijn en Geert de Vries. Het geeft dus geen pas hen misbruik te verwijten....

Met verbazing hebben wij de discussie gevolgd die is opgelaaid over de groei van het aantal vrouwen onder de nieuwe arbeidsongeschikten. Kreten als 'Arbo-artsen discrimineren vrouwen' en '90 procent hoort daar niet' suggereren dat de meeste vrouwen eigenlijk zonder reden in de WAO belanden. De poortwachters van de WAO: de keuringsartsen, zouden hier schuldig aan zijn. In het verleden beschuldigd van laksheid, treft hun ditmaal een nog zwaarder verwijt: discriminatie!

De nieuwe instroom in de WAO verschilt van de oude: relatief meer jonge werknemers; vrouwen; mensen met psychische problematiek; hoog-opgeleiden; tweede-generatie allochtonen. Voor een deel is dit een gevolg van de veranderende samenstelling van de beroepsbevolking en de veranderende aard van het werk. Maar voor een ander deel weerspiegelen de klachten van de nieuwe instromers spanningen in de samenleving als geheel. Jonge, hoogopgeleide vrouwen zijn, meer dan andere categorieën werknemers, aan deze spanningen onderhevig.

In de eerste plaats is er de veelbezongen individualisering. Meer dan ooit worden mensen individueel verantwoordelijk gehouden voor hun eigen levensloop. Lopen de dingen goed, dan geeft dat een prettig gevoel van autonomie en competentie. Lopen ze spaak, dan krijgen mensen te maken met gevoelens van individuele mislukking. Richard Sennett heeft dit verschijnsel in zijn boek The Corrosion of Character (1998) 'het overtollige zelf' genoemd: een diep gevoel van persoonlijke waardeloosheid dat mensen treft wier carrière niet voldoet aan de hooggespannen verwachtingen.

In principe geldt dit risico zowel voor mannen als voor vrouwen. Maar vrouwen moeten in het arbeidsbestel nog altijd grotere barrières overwinnen dan mannen. Bovendien zijn vrouwen eerder dan mannen geneigd om tegenslagen aan zichzelf toe te schrijven, te verinnerlijken. Zo bezien lopen jonge, hoogopgeleide vrouwen dus een dubbel risico geconfronteerd te worden met de keerzijde van de individualisering.

In de tweede plaats is er de compressie van de jong-volwassenheid, waarover Aart Dykstra en Pearl Dykstra voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid hebben gerapporteerd (Levenslopen in verandering, 2000). Mensen gaan tegenwoordig massaler en langer naar school en universiteit dan ooit tevoren. Ook van vrouwen wordt verwacht dat ze een positie op de arbeidsmarkt veroveren voordat ze kinderen krijgen. De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen, is dan ook nog nooit zo hoog geweest. Maar de biologie is minder elastisch dan de cultuur: de bovengrens van de leeftijdsspanne waarin vrouwen kinderen kunnen en willen krijgen, is veel minder opgerekt. Het zijn vooral vrouwen die met deze compressie van de jong-volwassenheid worden geconfronteerd: een aanzienlijke verkorting van de periode waarover essentiele levensbeslissingen als het vinden van een baan, het opbouwen van een carrière, het kiezen van een partner en het krijgen van kinderen, kunnen worden uitgesmeerd. De druk is groot, 'mislukkingen' liggen op de loer, en dat verklaart waarom juist vrouwen in deze levensfase een disproportioneel risico lopen in de WAO te belanden.

De flexibilisering van de arbeidsverhoudingen en de inkrimping van de Nederlandse verzorgingsstaat maken de arbeidsmarkt tot een steeds minder collectief beschermde arena, waarin individuen voor zichzelf moeten vechten. Om historische en biologische redenen is het gevecht voor vrouwen nog zwaarder dan voor mannen. De suggestie dat vrouwen vaker dan mannen ten onrechte in de WAO belanden, is daarom onbillijk. Onbedoeld of misschien zelfs bedoeld, is zo'n suggestie een vorm van blaming the victim: een voortzetting van de discriminatie waaronder de betrokken vrouwen te lijden hebben.

Wie het reële probleem van te hoge arbeidsongeschiktheidscijfers in Nederland op een fatsoenlijke manier wil oplossen, moet niet de arbeidsongeschikten - vrouwen of mannen - de schuld geven maar proberen iets te doen aan de spanningen die hen in de WAO hebben doen belanden.

Meer over