Wanted

De Law Lords van het Britse Hogerhuis beslissen vandaag over de uitlevering van de voormalige Chileense dictator Pinochet aan Spanje wegens misdaden tegen de menselijkheid....

door Michiel Kruijt en Rob Vreeken

SINDS 17 oktober 1998, de dag waarop een Britse politieagent zijn hand legde op de arm van Augusto Pinochet, is er iets veranderd in de wereld van het internationale strafrecht. Niet langer zijn tirannen gevrijwaard van vervolging, zelfs niet als ze in eigen land hun amnestie hebben geregeld. Overal in de wereld doen slachtoffers aangifte van de misdaden die in de naam van dictators zijn gepleegd.

In Zwitserland, Frankrijk, Italië, Luxemburg, België, Noorwegen, Zweden en de Verenigde Staten zijn procedures tegen oud-dictator Pinochet begonnen of aangekaart. En denk niet dat dergelijke juridische acties zinloos zijn, zegt de Brusselse advocaat Georges-Henri Beauthier, tevens voorzitter van de Belgische Liga voor de rechten van de mens. 'Critici zeiden ook dat het Joegoslavië Tribunaal nooit mensen zou veroordelen. Maar je ziet dat Karadzic zich nu moet verbergen.'

Namens tientallen cliënten heeft Beauthier de vervolging in België gevraagd van Pinochet, de Congolese president Kabila en drie leiders van de Cambodjaanse Rode Khmer. Beauthier: 'In België wonen duizend Chilenen. Zij beschikken over documenten, getuigenissen, bewijzen. Die zijn alleen al nuttig voor Baltasar Garzón, de Spaanse rechter op wiens verzoek Pinochet is aangehouden.

'Een Britse advocaat van Amnesty International heeft ons al gefeliciteerd: er blijken hier tien Chilenen te wonen die familieleden hebben verloren in september 1973. Pinochet kwam toen aan de macht, maar werd pas na tien dagen door de Britse regering erkend als staatshoofd. De getuigenissen van deze tien Chilenen kunnen van groot belang zijn omdat de advocaten van Pinochet betogen dat een staatshoofd immuniteit geniet.'

Er zijn nog meer goede redenen om een oud-dictator in het buitenland aan te klagen, meent Beauthier. 'Mijn cliënten hebben het gevoel dat ze eindelijk wat kunnen doen. We kunnen niet aanvaarden dat de koning en premier van België de hand schudden van Kabila terwijl we weten hoeveel kwaad hij in Congo heeft gedaan. Het eerste effect van onze actie is dat mensen beginnen te geloven dat Kabila geen heilige is, maar dat hij - met anderen - verantwoordelijk is voor misdaden tegen de menselijkheid.'

En als de Brusselse advocaat erin slaagt die misdrijven aannemelijk te maken, zal België om de uitlevering van de oud-dictators vragen. Beauthier: 'We kunnen ervoor zorgen dat ze hun land niet meer verlaten uit angst voor arrestatie. Enkele medewerkers van Kabila durven nu al niet meer naar België te komen.'

Tweemaal kon vorig jaar bij Amnesty International de champagne worden ontkurkt: op 17 oktober, toen Pinochet in Londen werd aangehouden, en op 17 juli, toen de conferentie in Rome over oprichting van het Internationaal Strafhof met succes werd afgesloten. Beide gebeurtenissen waren kolossale stappen op weg naar een internationale rechtsorde waarin plegers van misdaden tegen de menselijkheid niet langer ongestraft blijven.

Ook indien de Law Lords vandaag beslissen dat de Chileense oud-dictator naar huis mag, blijft zijn arrestatie van 'revolutionaire' betekenis, meent Chris Hall, jurist internationaal recht op het Londense hoofdkantoor van Amnesty. 'De geest van de universele jurisdictie is uit de fles.'

De mensenrechtenorganisatie heeft Ian Brownlie, een vermaard volkenrechtdeskundige, ingehuurd om de Law Lords te overtuigen van haar gelijk. Brownlie moest aantonen dat staatshoofden niet wettelijk onschendbaar zijn voor misdaden tegen de menselijkheid, genocide en oorlogsmisdrijven, en dat er universele rechtsmacht voor de vervolging ervan bestaat. Dat wil zeggen dat de staatshoofden in elk land door een nationale rechtbank kunnen worden berecht, ook als dat land niets met de zaak van doen heeft.

Dat is niets nieuws onder de zon, legt Hall uit. Het juridisch gereedschap waarmee moordenaars, folteraars en verkrachters kunnen worden aangepakt, bestaat al jaren, zo niet decennia. Het genocideverdrag bijvoorbeeld dateert van 1948. Alleen werd van deze juridische mogelijkheden sinds de oorlogsprocessen in Neurenberg en Tokio geen gebruik meer gemaakt.

NA HET einde van de Koude Oorlog is er een omslag gekomen. De internationale bemoeienis met mensenrechten werd groter. Steeds meer werd geknaagd aan dogma's als 'nationale soevereiniteit' en 'inmenging in binnenlandse aangelegenheden'. De komst van het Joegoslavië Tribunaal in 1993 was voor de universele rechtsmacht een eerste triomf. Het Rwanda Tribunaal volgde. Vorig jaar het strafhof-in-oprichting.

Dat ging niet zonder slag of stoot. Over de toe te kennen bevoegdheden aan hof en aanklager werden tijdens de conferentie in Rome heftige debatten gevoerd. In het behoudende kamp voerden de Verenigde Staten de boventoon. Washington bepleitte dat alleen de Veiligheidsraad kan beslissen over vervolging. Maar de Amerikanen trokken aan het kortste eind en stonden eenzaam terzijde toen op die avond in juli een ritmisch applaus losbarstte na bekendmaking van de uitslag: 120 landen voor het statuut, zeven tegen, 21 onthoudingen.

In feite werd in Rome aan het volkenrecht geen letter toegevoegd. Het strafhof gaat werken op grond van bestaand recht. Nieuw is een aanklager die straks naar eigen inzicht schurken kan opsporen en voor de rechter brengen. Alleen het beginsel van universaliteit kwam niet ongehavend uit de onderhandelingen. Of de staat waar het misdrijf is gepleegd moet partij zijn bij het hof, óf de staat waartoe de verdachte behoort. Deze voorwaarde geldt niet als de Veiligheidsraad een zaak aanbrengt.

'Waar het nu op aan komt', zegt Hall, 'is de politieke wil van regeringen en de vastbeslotenheid van rechters en aanklagers. Het opmerkelijke in de zaak-Pinochet is dat politieke druk geen invloed meer heeft. Jack Straw, de Britse minister van Binnenlandse Zaken, verwierp het argument dat uitlevering Chili instabiel zou maken.' Wat, benadrukt hij, ook in het geheel niet is gebeurd, op een paar demonstraties na die 'veel minder gewelddadig waren dan die tegen Thatchers poll tax in Londen'.

Ook het argument dat rechtszaken fnuikend zijn voor processen van nationale verzoening overtuigt Hall niet. 'In Zuid-Afrika gaat het geweld door. Er is onvrede over de willekeur van vervolging.'

Het Internationaal Strafhof - standplaats Den Haag - gaat aan het werk als zestig landen het oprichtingsverdrag hebben geratificeerd. Dat duurt een jaar of drie. Moeten Pinochet, Soeharto, Ta Mok, Botha en Baby Doc vanaf dat moment dus gaan sidderen? Nee. Het hof zal niet met terugwerkende kracht vervolgen. Voor de dictators van de 20ste eeuw zijn er slechts tribunalen ad hoc en onderzoeksrechters als de Spanjaard Garzón. De criminele staatshoofden van de 21ste eeuw zullen zuchten onder een nieuw juridisch regime.

Théoneste Bagosora

De genocide in Rwanda (1994) werd georganiseerd door een kleine groep onder leiding van kolonel Théoneste Bagosora. Onmiddellijk na de dood van president Habyarimana nam Bagosora het heft in handen. Hij liet de belangrijkste politici van de interimregering vermoorden en gaf het teken aan de Hutu-milities dat het grote moorden op de Tutsi-minderheid kon beginnen. Alle voorbereidingen voor de uitroeiing waren reeds getroffen. Waarschijnlijk werden 800 duizend Tutsi's afgeslacht. Bagosora, die zelden is gefotografeerd, is de gevangene van het Rwanda-Tribunaal.

Pieter Willem Botha

De apartheid is het enige politieke systeem dat door de statuten van het Internationaal Strafhof als misdaad tegen de menselijkheid wordt aangemerkt. P.W. Botha draagt als oud-president van Zuid-Afrika de hoogste verantwoordelijkheid. Onder zijn bewind kregen geheime eenheden de vrije hand om activisten te vermoorden. De apartheid was racistisch, het staatsgeweld richtte zich tegen zwarten. Botha weigerde voor de Waarheidscommisie te verschijnen. Verzachtende omstandigheid: Botha begon geheime besprekingen met Mandela.

'Baby Doc' Duvalier

FOTO AP

Toen 'Papa Doc' Duvalier in 1971 overleed, belandde zijn zoon Jean-Claude in een gespreid bedje: met behulp van vaders knokploegen, de Tonton Macoutes, zette hij in Haïti het schrikbewind voort. 'Baby Doc' richtte de economie te gronde en liet duizenden tegenstanders uit de weg ruimen. De 'president voor het leven' werd in 1986 gedwongen naar Frankrijk te vluchten. 'Baby Doc' nam de staatskas mee, maar zijn ex-echtgenote schijnt hem te hebben beroofd van zijn fortuin. Naar verluidt woont Jean-Claude ergens bij Parijs in een vervallen tuinhuisje.

Saddam Hussein

FOTO INA

Niets onmenselijks is hem vreemd. Saddam Hussein heeft tegenstanders laten vermoorden zoals normale mensen het gras van hun gazon maaien. Dissidenten, Iraanse soldaten, Koerden, shi'ieten, met duizenden tegelijk werden ze afgemaakt, in het veld en in gevangenissen, met gifgas en door executies. Zijn eerste moord pleegde hij op zijn negentiende. 'Zodra er twijfels bestaan over de loyaliteit aan de familie en haar hoofd, heeft het leven van het individu geen waarde meer', luidt een van zijn lijfspreuken, vrij naar The Godfather.

Radovan Karadzic

FOTO REUTERS

De naam van de Bosnische Serviër Karadzic zal voor altijd een synoniem blijven voor de misdaad waarvan hij in hoge mate de bedenker en de uitvoerder was: het etnisch zuiveren van steden en dorpen. Een psychiater met een woeste haardos, die in de ban raakte van negentiende-eeuwse Servische heldenmoed. Met zijn verzet tegen de onafhankelijkheid van Bosnië zette hij een gruwelijke oorlog in gang. Op zijn directe bevel werden tienduizenden Moslims en Kroaten geëxecuteerd. Verzachtende omstandigheid: hij voerde alles uit met toestemming van de Servische leider Milosevic.

Mengistu Haile Mariam

FOTO AP

In een villa in de Zimbabwaanse hoofdstad Harare houdt zich al jaren de vroegere dictator van Ethiopië schuil: Mengistu Haile Mariam. In 1974 onttroonden hij en andere militairen keizer Haile Selassie en vestigden een schrikbewind met socialistische slogans. Tijdens de 'Rode Terreur' (1977-1978) werden duizenden tegenstanders vermoord. Mengistu wordt verantwoordelijk gehouden voor de dood van een half miljoen burgers. In 1991 werd hij verdreven door verzetsbewegingen.

Efraín Ríos Montt

FOTO REUTERS

'Ik lieg niet, ik steel niet en maak geen misbruik van mijn positie' was de eed die generaal Efraín Ríos Montt iedere ambtenaar, politieagent en soldaat liet afleggen, toen hij in maart 1982 na een staatsgreep in Guatemala aan de macht was gekomen. Het bleken loze beloften. Ríos Montt voerde een schrikbewind om de linkse verzetsbeweging URNG te liquideren. De 'Ayatollah van Guatemala' voerde het vuurpeloton in, liet tienduizenden indianen vermoorden, en joeg een miljoen inwoners op de vlucht. Sinds zijn aftreden probeert hij via verkiezingen weer president te worden.

Soeharto

FOTO REUTERS

Soeharto was in 1965 nog niet aan de macht gekomen, of op Java en Bali begon een heksenjacht op al dan niet vermeende leden van de communistische partij. Schattingen van het aantal doden lopen uiteen van een kwart miljoen tot driekwart miljoen. Duizenden verdwenen voor vele jaren naar het strafkamp op Boeroe. In hoeverre Soeharto schuld draagt aan deze slachting is nog steeds niet duidelijk. Maar zijn dictatuur berustte grotendeels op deze angstaanjagende herinnering, die hij levend hield door af en toe nog een paar 'communisten' te executeren.

Ta Mok

FOTO REUTERS

Als enige Rode-Khmerleider die geen deal sloot met de Cambodjaanse regering is Ta Mok nu ook de enige die kans loopt te worden berecht. Ten tijde van Pol Pots schrikbewind (1975-'79), dat aan naar schatting 1,7 miljoen burgers het leven heeft gekost, stond Ta Mok aan het hoofd van de belangrijke Zone Zuidwest. In Zuidwest werd nog veelvuldiger gemoord dan in de rest van het land. Uiteindelijk zou Ta Mok zelfs taaier blijken dan Pol Pot - die stierf als de gevangene van 'de slager'.

Charles Taylor

FOTO AP

Geen gekozen president heeft zoveel bloed aan zijn handen als Charles Taylor van Liberia. Zijn opstand tegen de bloeddorstige dictator Samuel Doe ontaardde in etnische slachtpartijen. Taylor organiseerde een leger van kinderen, die hij met drugs, traditionele riten en geweldsvideo's opzweepte tot ongekende wreedheden. De 'etnische burgeroorlog' door kindsoldaten exporteerde hij naar het buurland Sierra Leone. Taylor stemde uiteindelijk in met een vredesakkoord en bewaart nu als president de vrede.

Meer over