Wachten tot het blad het spoor neemt

Deze week begon de NS met het najaarsoffensief tegen de gladheid op de sporen. Er is 17 miljoen euro voor uitgetrokken, exclusief reclame....

In de oorlog tegen vallende blaadjes, gladde rails en vierkante wielen is deze week het najaarsoffensief van de NS losgebarsten. In de nacht van zondag op maandag zijn de eerste speciale spuittreinen het land ingetrokken om kwetsbare spoorlijnen te beschermen.

Ook rijden er zandstrooiers rond, gladheidswaarschuwers, en hebben steeds meer treinen een nieuw antiblokkeersysteem. Daarnaast draait de propagandamachine op volle kracht, met advertenties, reclamespotjes en een regelrechte docu-soap. Zo moet de strijd toch wel te winnen zijn, moet de NS hebben gedacht.

Desondanks sneuvelden er deze week door de gladheid meteen enkele treinen op het traject Nijmegen-Boxmeer,in Oost-Nederland. Met alle klachten en leedvermaak vandien. Dat zou toch niet meer zou gebeuren?

Vorig jaar, 27 oktober, was een zwarte dag in de NS-geschiedenis. Door een flinke storm, na weken van rustig herfstweer, vielen in één dag zo'n beetje alle bladeren van de bomen. Door de bladpulp, roest, kou en nattigheid werden de rails acht keer zo glad als op een normale herfstdag. Een ravage was het gevolg, die nog weken zou aanhouden.

Het was een klassieke kettingreactie. Tijdens het remmen op gladde sporen blokkeerden de wielen, die daardoor niet meer over de rails rolden, maar eroverheen schoven.

Duizenden zogeheten vierkante wielen waren het gevolg. Daar valt niet lekker op te rijden. Dus stonden de weken daarna honderden treinen in de rij bij de wielenmaker. In de vijf kuilwielenbanken die Nederland rijk is, werden de treinwielen bijgeschaafd tot ze weer rond waren. Wekenlang vielen er grote gaten in de dienstregeling.

Dit jaar heeft de NS 17 miljoen euro extra uitgetrokken om de gladheid te bestrijden. En zo'n twee miljoen voor een pr-campagne, waarmee die goede bedoelingen aan de man worden gebracht. 'Dat komt uit ons vaste reclamebudget', zegt woordvoerder John Krijgsman van de NS.

De maatregel die het grootste deel van het budget opslokt, is de modernisering van het antiblokkeersysteem (ABS) in de remmen van 1200 rijtuigen. De wielen met de nieuwste ABS-versie bleken vorig jaar beter te blijven doorrollen, en dus minder te slijten. Daarom krijgen nu ook oudere rijtuigen nieuwe installaties en nieuwe software. Enige honderden zijn nu aangepast, de laatste zijn in 2005 klaar, zegt Krijgsman.

Een tweede nieuwigheid op sommige treinen is een gladheidswaarschuwingssysteem dat meet op welke trajecten de wielen slippen of blokkeren. Vorig jaar had de NS het systeem op proef, maar werd die informatie nog niet doorgespeeld aan machinisten.

Nu krijgen zij eventuele waarschuwingen meteen per sms door. De machinisten moeten hun remgedrag dan aanpassen. Dat levert weliswaar vertragingen op, maar beperkt de beschadigingen aan de wielen, zegt Krijgsman. 'Liever een beetje vertraging nu, dan honderden uitgevallen treinen straks.'

Het waarschuwingssysteem leidde deze week tussen Nijmegen en Boxmeer tot uitgevallen treinen. Dat traject heeft enkel spoor. Omdat de stoptreinen langzamer gingen remmen, besloot de NS twee in plaats van drie treinen per uur te laten rijden. Dit om de vertragingen 'uit te dempen'.

De gladheidswaarschuwers zitten op vijftien treinen. Die rijden door heet Nederland, maar komen niet overal. 'Er is een dekking van 90 tot 95 procent', zegt ir. Kees Aling van AEA Technology, dat veel van de anti-gladheidsmaatregelen analyseert.

Bovendien kan het even duren voordat op een bepaald traject een trein langskomt met een waarschuwingsinstallatie.

Dus kunnen treinen toch vierkante wielen krijgen. De bijbehorende bonken worden gesignaleerd door sensoren langs het spoor, het Gotcha-systeem. Dat kan vertellen dat bijvoorbeeld wiel 27 afgesleten is, zodat dat in de werkplaats gericht kan worden gerepareerd.

Om meer treinen te kunnen behandelen komen er twee kuilwielenbanken bij. Een is gereed, de ander komt volgend jaar.

Los van de waarschuwingsapparaten wordt de gladheid op sommige trajecten ook daadwerkelijk bestreden. Drie Intercity's zijn uitgerust met computergestuurde zandstrooiers. Op hun reizen tussen de Randstad en het noorden en oosten van Nederland maken zij de rails stroever, als dat nodig is, door een paar honderd gram zand per rem-actie voor hun wielen te strooien. Vooralsnog is het een proef, omdat de vraag is of het zand de wissels niet schaadt.

En dan zijn er een paar trajecten waar ProRail, het bedrijf dat verantwoordelijk is voor het spoor, ' s nachts onderhoudstreinen laat rijden die een speciale gel op de rails spuiten. Dit Sandite, een gelig goedje met scherpe zandkorrels en ijzervijlsel, prikt door de bladerpulp heen en geeft de treinen zo meer grip. Per dag gaat er 1283 liter Sandite doorheen.

De Sandite-treinen rijden sinds afgelopen maandag, gedurende acht weken. De uitverkoren baanvakken liggen vooral in bosrijke gebieden, en op het stuk tussen Den Haag en Gouda, omdat vertragingen daar een groot deel van het treinverkeer in het westen in de war sturen. Op het eveneens drukke baanvak tussen Rotterdam en Utrecht daarentegen is juist geen Sandite nodig, zegt Krijgsman, omdat daar de hele nacht goederentreinen rijden die bladeren en roest geen kans geven.

En sporen zoals die tussen Nijmegen en Boxmeer? 'Met alle respect voor de mensen die op dat traject reizen, maar de paar treinen die daar uitvallen zijn toch echt van een andere orde van grootte dan de problemen van vorig jaar', zegt Krijgsman.

Toen was er overigens ook al Sandite. Dat het toch misliep, was te wijten aan overmacht. 'Als er zoveel bladeren in een keer gaan vallen, dan blijf je machteloos', zegt Krijgsman. 'De natuur laat zich niet dwingen.'

Ook dit jaar zit volgens een woordvoerder van BAM-NBM, verantwoordelijk voor de Sandite-treinen, nog '80 procent' van de bladeren aan de bomen. 'En er is nog steeds weinig te doen tegen een flinke herfststorm.'

Volgens Kees Aling van AEA Technology zijn de nu genomen maatregelen het maximaal haalbare, sinds de NS in november vorig 'echt serieus' over de gladheid begon na te denken. 'Nu maarkijken wat er dit jaar gebeurt.'

Meer over