InterviewJoop van den Berg

‘Wacht met formeren tot de winkels weer open zijn en de bedrijvigheid is hersteld’

Joop van den Berg is een van de meest ervaren kenners van de parlementaire geschiedenis. Hij begon als journalist, en was vervolgens PvdA-senator en hoogleraar in Maastricht en Leiden. Zijn advies, naar aanleiding van de verkiezingsuitslag? ‘Wacht met formeren.’

Remco Meijer
Verkenners Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VDD). Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Verkenners Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VDD).Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Joop van den Berg, volgende maand 80, is de nestor onder de staatsrechtkenners. De Nederlandse parlementaire geschiedenis is zijn expertise.

Vanaf vandaag zijn, als aftrap van de formatie, twee verkenners aan het werk: Annemarie Jorritsma, VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, en Kajsa Ollongren (D66), demissionair minister van Binnenlandse Zaken. Wat vindt hij van deze keuze?

Van den Berg: ‘Verrassend, ik had alleen een VVD-verkenner verwacht. Jorritsma is mede-uitvinder van Paars. Dat kon nog wel eens lastig worden voor het CDA.’

Wat verwacht u van de verkenners?

‘Als ik hen was, zou ik adviseren de echte formatie even vooruit te schuiven. Tast wel de mogelijkheden af, de ideeën die er leven, ook al zullen er vast weer types zijn die de kaarten tegen de borst houden. Vooruitschuiven klinkt weinig daadkrachtig, maar er zijn goede redenen voor.

‘Ten eerste is voorlopig nog alle energie nodig voor de bestrijding van de coronacrisis. Dat gaat niet alleen om de noodzakelijke gezondheidsmaatregelen, maar ook om de economische gevolgen van de crisis. Laat je daarvan niet afleiden. Ondanks de ontslagindiening in januari is het kabinet op dit punt missionair gebleven. Maak dat karwei af.

‘Een andere reden is dat de formatie uitermate complex wordt. Daar kun je geen halve aandacht bij gebruiken. Dat weet ik nog van 1977: halve aandacht betekent dubbele tijd. (De formatie duurde toen 201 dagen, red.) Je moet voortdurend van het een naar het ander. Destijds leidde dat tot allerlei kleine en grotere irritaties.’

Rutte opperde een ‘nationaal herstelplan’, voorafgaand aan de formatie, waarover in ieder geval de partijen uit het beoogde nieuwe kabinet het eens moeten zijn.

‘Daar is iets voor te zeggen, want dan haal je het niet-gezondheidsdeel uit de coronacrisis naar voren. Alleen denk ik dat hij onderschat hoeveel complicaties dat meebrengt. Wat valt er wel onder, wat niet? D66 zegt: je moet ook onmiddellijk met het klimaat beginnen, want dat kan niet wachten. Dan zit je meteen in volle omvang in de formatie. Als alle dingen samenhangen, kun je ze maar beter ook in samenhang bespreken.’

Dus eerst corona en, zeg, vanaf 1 juli de kabinetsformatie?

‘Ja, als de winkels weer open zijn, de bedrijvigheid is hersteld en je het idee hebt dat de trein weer gewoon rijdt, dan ga je je met de andere dingen bezighouden. We weten toch van 2017 hoe ongelooflijk veel tijd en inspanning er in die formatie gaat zitten? Die duurde 225 dagen.

‘Dan heb ik het er nog niet eens over dat je aan een aantal mensen ziet dat ze behoorlijk moe zijn geworden in die crisis. Ik denk dan: overspan jezelf niet nodeloos. De Grondwet maakt er geen bezwaar tegen, want formeel is er geen relatie tussen verkiezing en kabinetsformatie. Alleen moet de Tweede Kamer wel expliciet het besluit nemen met zo’n procedure akkoord te gaan. Dat kan de nieuwe Kamer in zijn eerste vergadering op 31 maart beslissen.’

Joop van den Berg (rechts) met Bert van den Braak, waarmee hij in 2017 een boek over de parlementaire geschiedenis van Nederland schreef. Beeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff
Joop van den Berg (rechts) met Bert van den Braak, waarmee hij in 2017 een boek over de parlementaire geschiedenis van Nederland schreef.Beeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff

Ziet u ook bezwaren?

‘Nou ja, dit kabinet is afgetreden om de toeslagenaffaire. Het heeft zelf erkend dat het met het eigen gezag niet zo goed meer zat. Dat is een vlek, al lijkt die affaire uiteindelijk geen zichtbare impact te hebben gehad op de uitslag. CDA en SP zijn niet beloond. Een ander bezwaar is dat je tijd verliest om een beleidsrelevante begroting voor Prinsjesdag voor te bereiden. Maar per saldo denk ik dat mijn idee hout snijdt.’

Hoe leest u de verkiezingsuitslag?

‘De VVD, de grootste partij, haalt niet eens een kwart van de stemmen. Als je de zeven progressieve fracties bij elkaar optelt, van D66 tot Volt, kom je tot zo’n 60 zetels. En radicaal rechts komt met drie fracties tot 29 zetels. Het is een enorme fragmentatie. Er zijn in de Kamer straks acht fracties met vijf zetels of minder.’

Wat is het nadeel van die versnippering?

‘Natuurlijk zijn allerlei vormen van samenwerking mogelijk. Maar als je een Kamer wenst met voldoende grote fracties, die tegen een regerende coalitie is opgewassen, dan is dit tamelijk catastrofaal. Je wilt als Kamer, ook fracties die aan de regeringscoalitie deelnemen, toch met gekwalificeerde woordvoerders een beetje tegenwicht bieden. Nu hebben alle fracties, op twee na, te weinig mensen om de taken adequaat te verdelen.’

Moeten de drie traditionele linkse partijen alsnog samengaan?

‘Klassiek links gaat nu af als een gieter. Met z’n drieën 26 zetels, dat is echt net niks. Het is amper meer dan de PvdA in 2002 alleen haalde, toen alle PvdA’ers somber naar elkaar zaten te kijken over de achteruitgang van 45 naar 23 zetels. Dat vonden we een ramp.

‘Tegenwicht wordt dus ontzettend moeilijk te organiseren, tenzij nu eindelijk die drie fracties tegen elkaar zeggen: we kunnen het alleen nog maar samen. Zolang ze elkaar voor de voeten blijven lopen, zoals ze ook in de campagne hebben gedaan, zie ik niet hoe die drie linkse fracties betekenis kunnen hebben.’

Kan een groter parlement een oplossing zijn voor de versnippering?

‘Als je naar bijvoorbeeld 225 zetels gaat, is het theoretisch denkbaar dat je nog veel meer kleine fracties krijgt. Het is nu eigenlijk voor het eerst dat ik naar een kiesdrempel neig, want we moeten echt nadenken of we dit nog productief vinden. Hoe jammer ook voor de SGP.’

Dit versnipperde parlement moet twee en wellicht drie parlementaire enquêtes gaan organiseren (toeslagen, gas en mogelijk corona). In uw vorig jaar verschenen bundel Kortheidshalve uit u al twijfels of de Kamer zijn controletaak wel kan uitoefenen.

‘De Kamer groter maken omdat je vindt dat hij een aantal dingen beter moet doen dan nu, waaronder de tijdrovende onderzoekstaken, kan alleen maar wanneer je een redelijk stevige kiesdrempel daaraan toevoegt. Als ik zie wat er nu gebeurt, denk ik eigenlijk: het een kan blijkbaar niet zonder het ander. Daarbij is wel een veel ruimere staf voor Kamerleden nodig. Die is nu van een treurigheid! Democratie kost geld, daarover moet je niet benauwd zijn.’

Meer over