Nieuws

Waarom verloopt de Europese vaccinrace toch zo stroef?

In de race om de hoogste vaccinatiegraad doet zelfs Chili het beter dan Nederland en het Verenigd Koninkrijk dreigt zijn vaccins nota bene uit Leiden weg te halen. Wat gaat er, na weer een week vol vaccinchagrijn, precies verkeerd?

Ouderen laten zich vaccineren tegen covid-19 op Papendal.  Beeld Marcel van den Bergh
Ouderen laten zich vaccineren tegen covid-19 op Papendal.Beeld Marcel van den Bergh

Waarom wordt er niet dag en nacht geprikt? Waarom zijn ze duimen aan het draaien in de GGD-vaccinatielocaties? Kan het leger niet helpen het vaccinatietempo op te krikken? Bij de GGD’s worden ze er soms moedeloos van, zo vaak horen ze deze vragen terugkomen. Natuurlijk begrijpen ze het ongeduld, dat eind maart nog maar 12 procent van de bevolking tegen het coronavirus is ingeënt, terwijl de lockdown voortduurt. Met meer dan zeventig vaccinatielocaties en voldoende personeel om de prikken te zetten is de capaciteit op orde om flink op te schalen, zegt GGD-woordvoerder Suzan Demirhan. De bottleneck blijkt: het gebrek aan vaccins.

Ook in de andere EU-landen wil het percentage gevaccineerden maar niet echt omhoogschieten, zo is te zien op de populaire ranglijsten waarmee de landen wereldwijd hun vaccinprestaties met elkaar vergelijken alsof het een WK vaccineren betreft. De VS, het Verenigd Koninkrijk, Israël, Chili: in de kopgroep is geen EU-lidstaat te bekennen.

Links en rechts ingehaald

De EU zou het vaccinvarkentje wel even wassen, heette het een halfjaar geleden. Nadat Nederland, Frankrijk, Duitsland en Italië in mei aanstalten hadden gemaakt om gezamenlijk vaccins in te kopen, schrok Brussel wakker: wacht, er moet natuurlijk een gezamenlijke EU-deal komen. De contracten die werden gesloten, ademden de sfeer van klassieke Europese geopolitiek. Wel de veelbelovende vaccins uit Oxford en Leiden, niet het vergelijkbare vaccin uit Moskou, en al helemaal niet de vaccins uit China, dat land dat ons eerder het coronavirus bezorgde. De vaccins zouden eerlijk worden verdeeld over de lidstaten, op basis van hun inwonertal. Dit was het moment dat het erop aankwam: samen zouden we het sterkst staan in de vaccinrace.

Maar nu puntje bij paaltje komt, worden de Europese landen links en rechts ingehaald door sneller prikkende landen, en door landen die prikken met Russische en Chinese vaccins. Zoals Chili: het land heeft al ruim 5 miljoen van zijn 19 miljoen inwoners weten te vaccineren, de meesten met het Chinese vaccin van Sinovac.

Intussen moet EU-voorzitter Ursula von der Leyen tandenknarsend toezien hoe de in Europa vervaardigde vaccins per spoedtransport worden verscheept naar het Verenigd Koninkrijk en de VS. De EU heeft sinds 1 december zeker 77 miljoen doses vaccin geëxporteerd. Via het oosten stromen de niet-EU-vaccins intussen binnen. Na Hongarije besloot ook Slowakije op eigen houtje miljoenen doses vaccin te kopen in Moskou, terwijl dat vaccin nog niet eens is goedgekeurd door de Europese geneesmiddelenautoriteit EMA.

Vaccinchagrijn

Geen wonder dat het vaccinchagrijn toeneemt. Deels onterecht: zo kregen Chili (Sinovac) en Israël (Pfizer) veel vaccins in ruil voor hun deelname aan de teststudies. Een beetje pijnlijker voor Europa is het geval van de Verenigde Staten, die vorig jaar in een vroeg stadium ruim 12 miljard dollar staken in de vaccinontwikkeling en het opzetten van productiefaciliteiten. ‘Europa heeft natuurlijk ook vooraf geïnvesteerd, maar beduidend minder geld en ook pas later in het jaar’, zegt vaccingezant Hans Schikan, goed ingevoerd in de industrie. ‘De EU opereert nu eenmaal wat stroperiger met 26 lidstaten.’

Ook het Verenigd Koninkrijk was sneller dan Europa en nam een extra voorsprong door de vaccins net wat eerder goed te keuren dan de EU. ‘Bedenk dat AstraZeneca niet voor niets het Oxford-vaccin heet, waarin de Britse overheid heeft geïnvesteerd. Als het het Erasmus-vaccin was geweest, hadden wij misschien dat streepje voor gehad bij de leveringen op Groot-Brittannië.’

Of niet natuurlijk. ‘Het Verenigd Koninkrijk heeft doortastend opgetreden, zij hadden snel hun vaccin-taskforce opgetuigd met veel geld’, zegt juriste Ellen ’t Hoen, directeur van de onderzoeksgroep Medicines Law & Policy. ‘Bovendien waren in de Europese contracten de verplichtingen voor de farmaceuten wat zwakjes opgeschreven.’ Zo ontbrak een harde leveringsverplichting – vandaar dat Londen nu kan voorpiepen.

Handelsoorlogje

Het goede nieuws is dat de vaccinleveringen aan Nederland voor het tweede kwartaal van dit jaar, dus vanaf april, er in de tabellen van het ministerie van Volksgezondheid stukken rooskleuriger uitzien. Tot dusver kwamen zo’n 4 miljoen doses binnen, voor het tweede kwartaal worden er 16,5 miljoen verwacht, waarvan bijna de helft van Pfizer, dat zich heeft ontpopt tot de meest betrouwbare leverancier. Ook op komst: 3 miljoen doses van Janssen, waarvan één prik volstaat.

Maar dat prikfestijn gaat alleen door als de fabrikanten hun toezeggingen kunnen waarmaken, waarschuwt Schikan. Hij maakt zich zorgen over de exportrestricties waarmee Europa nu dreigt. Die kunnen volgens hem tot een domino-effect leiden. Want de grondstoffen en materialen, nodig voor vaccinproductie, komen werkelijk overal vandaan. Als daarover een handelsoorlogje ontstaat, zijn we volgens de vaccingezant nog verder van huis. En de voortekenen zijn niet gunstig. Zo besloot India donderdag de export van de daar geproduceerde AstraZeneca-vaccins tijdelijk te staken, om de eigen bevolking eerst te kunnen inenten.

Nieuwe mutanten

Daarbij, beklemtonen Schikan en ’t Hoen, draait het niet alleen om Europa. Een wereldwijde aanpak is noodzakelijk, anders ontstaan er nieuwe mutanten op plekken waar nog niet is ingeënt. Snel handelen is het devies, om die mutanten voor te zijn. En wereldwijd is de vraag naar vaccins immens, zo’n 10 tot 14 miljard doses zijn er gewenst. Schikan: ‘Dit is de grootste uitdaging op vaccingebied ooit.’

Dat grotere plaatje zijn we in Nederland nu een beetje uit het oog verloren, valt ook ’t Hoen op. ‘Mondiaal is het vaccinatieprogramma niet op orde’, zegt ze. ‘En we zijn pas veilig als de rest van de wereld ook veilig is.’

Meer over